Vai trò của quản lý nhà nước trong vận hành sàn giao dịch carbon

Thị trường carbon không thể tự hình thành bằng các quy luật cung - cầu tự nhiên nếu thiếu vai trò định hình của hệ thống thể chế vĩ mô. Trong phương thức vận hành này, Nhà nước giữ vai trò quan trọng từ việc thiết lập hành lang pháp lý đến cơ chế định giá và bảo chứng quyền sở hữu.

Việt Nam bước vào giai đoạn chuẩn bị vận hành sàn giao dịch carbon.

Trên thế giới, các mô hình sàn giao dịch carbon gắn với hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải (Emissions Trading System - ETS) và thị trường tín chỉ carbon tự nguyện đã được triển khai rộng rãi. Sàn giao dịch này hỗ trợ thực hiện mục tiêu khí hậu, đồng thời tạo lập một phân khúc thị trường và tài sản mới trong hệ thống tài chính - ngân hàng.

Tại Việt Nam, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch các-bon trong nước và Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 263/QĐ-TTg năm 2026 phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho năm 2025 - 2026, tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho việc vận hành sàn giao dịch carbon. Đây được xem là bước chuyển từ giai đoạn hoàn thiện chính sách sang triển khai thực tiễn, góp phần hình thành công cụ thị trường hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải và huy động nguồn lực cho chuyển đổi xanh.

Khi Việt Nam bước vào giai đoạn chuẩn bị vận hành sàn giao dịch carbon, vai trò điều tiết vĩ mô của Nhà nước trở thành nhân tố quan trọng. Khác với các thị trường hàng hóa truyền thống, thị trường tín chỉ các-bon là một định chế tài chính đặc thù, nơi sản phẩm được mua bán là một đại lượng vô hình: quyền phát thải khí nhà kính. Nếu không có khung pháp lý chặt chẽ và sự định hướng từ cơ quan quản lý, loại hàng hóa đặc thù này khó có thể được xác lập và giao dịch minh bạch. Việc xây dựng sàn giao dịch vì thế không đơn thuần là thiết lập một nền tảng công nghệ để khớp lệnh, mà còn là quá trình luật hóa trách nhiệm môi trường thành giá trị kinh tế.

Nhà nước thể hiện vai trò điều hành trung tâm thông qua ba công cụ cốt lõi: phân bổ hạn ngạch phát thải, ban hành hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) và kết nối thị trường quốc tế. Bằng cách áp trần phát thải đối với các ngành công nghiệp nặng, Nhà nước tạo ra cơ chế thúc đẩy cung - cầu trên thị trường. Doanh nghiệp vượt ngưỡng phải mua thêm hạn ngạch; doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ xanh, còn dư hạn ngạch có thể đưa lên sàn giao dịch. Sự điều tiết này góp phần chuyển các yêu cầu về giảm phát thải thành động lực kinh tế, thúc đẩy dòng vốn đầu tư dịch chuyển theo hướng bền vững.

Lãnh đạo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết: “Để triển khai vận hành sàn giao dịch các-bon trong nước một cách minh bạch, an toàn, hiệu quả cũng như hướng tới các mục tiêu lâu dài trong việc phát triển thị trường carbon, cơ quan quản lý cùng các thành viên thị trường cần chung tay phối hợp chặt chẽ để triển khai vận hành và quản trị sàn giao dịch carbon”.

Ở góc độ vĩ mô, việc hình thành sàn giao dịch carbon tạo thêm động lực cho quá trình chuyển đổi xanh. Trong khi các tập đoàn lớn từng bước hoàn thiện quy trình kiểm kê, thẩm định phát thải, thị trường này cũng có thể tạo động lực cho các mắt xích khác trong nền kinh tế. Việc doanh nghiệp chủ động tối ưu hóa dây chuyền sản xuất hay các chủ rừng tăng cường bảo vệ diện tích rừng để tạo tín chỉ carbon cho thấy tiềm năng hình thành những giá trị kinh tế mới gắn với giảm phát thải.

Khi Nhà nước khơi thông được dòng tài chính xanh thông qua một thị trường minh bạch, an toàn và được quản lý chặt chẽ, trách nhiệm giảm phát thải có thể từng bước chuyển từ yêu cầu tuân thủ thành động lực đổi mới và cơ hội kinh doanh, góp phần đưa nền kinh tế tiến tới mục tiêu trung hòa carbon theo hướng chủ động và bền vững.