Văn chỉ Minh Hương - sự thăng trầm của một ngôi đình

Tam quan đình Văn chỉ Minh Hương, nhìn từ bên trong. Ảnh: Hà Thủy.

Theo văn bia lưu lại tại đình Văn chỉ, dựa vào bản dịch của nhà nghiên cứu Phạm Thúc Hồng, được biết: “Đình Văn chỉ Minh Hương được xây dựng trên nền cũ đình tiền hiền ấp Hương Định, vào ngày mười, tháng Chín, mùa thu năm Đinh Mão (1867) đắp nền. Ngày hai mươi lăm, tháng Mười một thượng lương. Ngày mười sáu tháng Ba năm Mậu Thìn (1868) hoàn thành, do ông Trương Hoài Ban chủ trương việc xây dựng”.

Kiến trúc truyền thống

Nhìn từ ngoài vào, cổng tam quan gồm các trụ biểu cao, nghiêm chuẩn, trên mặt mỗi trụ đều đắp chữ nổi mang nội dung cổ Xúy việc học hành.

Sân đình rộng, ngay giữa sân đình bố trí một đỉnh hương và hai chiếc bình hoa lớn, tạo thành bình phong che chắn cho chánh điện phía sau. Đỉnh hương có dạng hình khối chữ nhật, chính giữa các mặt bình phong được đắp nổi chữ Thọ viết theo kiểu triện thư dạng tròn, hai bên đắp nổi các hình tượng bát quái, Càn, Khôn, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Đoài.

Tiếp đến là phần chính đình, nơi những bậc khoa bảng, danh sĩ trong làng ngày xưa dùng làm nơi hội họp, dạy dỗ các môn sinh, bình giảng sách vở của các bậc thánh hiền. Đồng thời là nơi tổ chức những việc liên quan đến sự học trong làng.

Hậu điện là phần không thể thiếu trong cấu tạo một ngôi đình. Bước qua khung cửa chính treo tấm hoành phi chạm 3 chữ “Đại Thành Cung” là gian thờ các vị tiên nho, tiên hiền của Khổng giáo.

Đặc biệt, ở gian nhà phụ bên cánh tả vẫn còn lưu lại tấm bia đá do Tiến sĩ Ban Biện quân vụ các tỉnh Lạng, Bằng, Ninh, Thái, người đã từng đảm nhận chức Bố chánh Quảng Nam Đặng Huy Trứ đề bút, ghi lại chứng tích xây dựng đình Văn chỉ làng Minh Hương.

Hành trình ngôi đình

Hòa bình lập lại, như mọi ngôi đình khác, đình Văn chỉ Minh Hương được sử dụng làm nơi tổ chức hội họp, cũng như tổ chức các sự kiện liên quan đến văn hóa, chính trị của địa phương. Một thời gian sau, đình Văn chỉ được sử dụng làm nơi sản xuất của tổ hợp tác Bún sắn Minh An.

Gian chánh điện thờ tượng và bài vị Khổng Phu Tử. Ảnh: Hà Thủy.

Một thời gian sau, đình Văn chỉ lại trở thành nơi sản xuất của tổ hợp tác Mây tre Minh An. Ban quản trị mới cử người đi học đan mây về dạy lại cho tổ viên để làm hợp đồng cho các công ty xuất khẩu. Việc đan mây cũng kéo dài đâu đó chừng một năm bởi sản phẩm làm ra không đủ tiêu chuẩn chất lượng để xuất khẩu. Công ty xuất khẩu ngưng hợp đồng và tổ hợp Mây tre Minh An phải đóng cửa.

Kể từ đó, tuy trong đình Văn chỉ vẫn còn có người ở, nhưng không ai chăm sóc, ngôi đình xuống cấp dần, ngói bể, gỗ hư, bàn thờ nguội lạnh, những hoành phi, câu đối, hoa văn trang trí, cái hư, cái lạc mất, sự tàn tạ của di tích này ngày mỗi rõ dần.

Đến thời Hội An phát triển du lịch, các đình miếu được chính quyền địa phương quan tâm phục hồi. Bà con sống trong đình Văn chỉ cũng được giải tỏa, cấp đất chuyển đến sinh sống tại một nơi khác. Đình Văn chỉ Minh Hương được chính quyền đầu tư, tôn tạo lại gần như hoàn chỉnh. Đến năm 2023, đình Văn chỉ Minh Hương được UBND tỉnh Quảng Nam (cũ) công nhận xếp hạng là di tích lịch sử cấp tỉnh.

Đình Văn chỉ cũng được cơ quan quản lý di tích giao lại cho bà con khối phố quản lý và chăm sóc. Giờ đây, đình Văn chỉ trở thành nơi hội họp, tổ chức những chương trình chính trị, văn hóa, xã hội gần đúng như công năng của nó ngày xưa.

Chỉ tiếc một điều, không gian nơi lưu lại tấm bia của cụ tiến sĩ Đặng Huy Trứ, một di vật lịch sử quý giá gắn liền với Hội An, vẫn chưa được sắp xếp đàng hoàng lắm.

Với không gian và lịch sử của đình Văn chỉ Minh Hương, việc đầu tư, phát triển đình Văn chỉ Minh Hương trở thành một điểm tham quan, giúp du khách có thể hiểu biết thêm về giá trị chiều sâu của văn hóa Hội An là điều nên chăng?