Vẫn thiếu chính sách chăm sóc sức khỏe cho người lao động ngoài trời

PGS. TS Nguyễn Thị Xuyên, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam phát biểu tại sự kiện.

Mong muốn được hỗ trợ y tế

Tại Hội thảo quốc gia về báo cáo kết quả nghiên cứu Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động tự do làm việc ngoài trời do Tổng Hội Y học Việt Nam phối hợp với Viện Phát triển Sức khỏe cộng đồng Ánh sáng – LIGHT, Viện Y học ứng dụng Việt Nam – VIAM và các đơn vị tổ chức ngày 14/8, PGS. TS Nguyễn Thị Xuyên, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam cho biết: “Tình hình biến đổi khí hậu đang ngày càng tác động rõ rệt đến sức khỏe con người. Trong số những nhóm chịu ảnh hưởng trực tiếp có những người hàng ngày phải làm việc ngoài trời dưới nắng nóng, mưa lớn, ngập lụt, giông bão, ô nhiễm không khí và nhiều yếu tố nguy cơ nghề nghiệp khác. Tại các đô thị Việt Nam, lao động tự do làm việc ngoài trời hiện diện trong nhiều hoạt động kinh tế và dịch vụ thiết yếu như: Bán hàng rong, bán vé số, xe ôm và giao hàng, bốc vác, vận chuyển, xây dựng... Công việc của họ thường gắn với thời gian làm việc dài, thu nhập không ổn định và khả năng tiếp cận các cơ chế bảo vệ về sức khỏe nghề nghiệp, an toàn lao động và an sinh xã hội còn hạn chế".

Tổng Hội Y học Việt Nam đã phối hợp với các đơn vị tiến hành nghiên cứu “Tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe của một số nhóm lao động tự do làm việc ngoài trời tại các đô thị lớn ở Việt Nam”. Nghiên cứu được thực hiện tại 4 thành phố lớn: Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và Cần Thơ.

Nghiên cứu đã khảo sát định lượng với 1.208 lao động tự do làm việc ngoài trời thuộc bốn nhóm nghề: Bán hàng rong/bán vé số; lái xe ôm/xe công nghệ; bốc vác/vận chuyển; lao động xây dựng; khảo sát định tính, phỏng vấn sâu với người lao động, nhà quản lý, chuyên gia, tổ chức quốc tế và các bên liên quan, thảo luận nhóm với các cơ quan, tổ chức ở cấp xã/phường. Đồng thời, rà soát tới hàng chục văn bản pháp luật, chiến lược, chương trình và kế hoạch liên quan đến biến đổi khí hậu, sức khỏe, lao động, an toàn vệ sinh lao động và an sinh xã hội.

Trong nghiên cứu, các chuyên gia đã chỉ ra những khoảng trống trong tiếp cận y tế và an sinh xã hội với nhóm đối tượng lao động ngoài trời. Cụ thể có 73,5% người lao động được khảo sát có bảo hiểm y tế (trong khi tỷ lệ chung toàn quốc là 95,2% năm 2025), mới chỉ 2,2% số lao động có tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) tự nguyện. Áp lực sinh kế là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi tìm kiếm các dịch vụ chăm sóc sức khỏe của người lao động; nhiều người mắc bệnh cơ – xương – khớp nhưng không điều kiện kinh tế, không có thời gian đi khám; thu nhập bị mất trong thời gian phải nghỉ làm đi khám bệnh.

Qua khảo sát cũng cho thấy, nhu cầu mong muốn được hỗ trợ của người lao động rất rõ: Có tới 78% người lao động mong muốn được hỗ trợ tham gia hoặc duy trì bảo hiểm y tế; 76,2% mong muốn được hỗ trợ chi phí chăm sóc sức khỏe tại tuyến y tế cơ sở; 71,1% mong muốn có điểm nghỉ công cộng tránh nắng, mưa; 62,6% mong muốn được hỗ trợ tham gia BHXH, 49,0% mong muốn có cơ hội chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng bởi biến đối khí hậu.

Hội thảo quốc gia về báo cáo kết quả nghiên cứu Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động tự do làm việc ngoài trời.

Những khoảng trống chính sách

TS Trương Hồng Sơn, Viện trưởng Viện Y học ứng dụng Việt Nam cho biết: Qua nghiên cứu các văn bản pháp luật cho thấy, vấn đề nhận diện nguy cơ sức khỏe từ khí hậu chưa đầy đủ trong khung chính sách; còn khoảng trống bao phủ an sinh đối với khu vực lao động phi chính thức; thiếu liên kết liên ngành trong ứng phó biến đổi khí hậu; đặc biệt, còn thiếu hụt cơ chế bảo vệ đặc thù cho môi trường làm việc ngoài trời; năng lực hệ thống dữ liệu chưa đáp ứng thực tế phơi nhiễm; sự tích hợp các yếu tố giao thoa còn hạn chế trong xây dựng chính sách.

Cụ thể, qua, nghiên cứu rà soát 45 văn bản pháp luật, chiến lược, chương trình và kế hoạch liên quan đến biến đổi khí hậu, y tế, lao động, an toàn vệ sinh lao động và an sinh xã hội cho thấy, Việt Nam đã có nhiều chính sách cơ bản và là nền tảng quan trọng trong từng lĩnh vực. Tuy nhiên, chưa có văn bản nào trong số các văn bản được rà soát có tích hợp đồng thời cả ba nội dung: Thích ứng với biến đối khí hậu, bảo vệ sức khỏe nghề nghiệp và an sinh xã hội cho lao động tự do làm việc ngoài trời.

Hiện có một số khoảng trống nổi bật gồm: Nhóm lao động tự do ngoài trời chưa được nhận diện đầy đủ như một nhóm dễ bị tổn thương trong các chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu; các cơ chế an toàn vệ sinh lao động chủ yếu được thiết kế chủ yếu dựa trên quan hệ lao động chính thức; dữ liệu về khí hậu, sức khỏe, lao động và an sinh còn phân tán – thiêú dữ liệu của nhóm lao động tự do ngoài trời; và cơ chế phối hợp liên ngành chưa đủ rõ để tạo thành một hệ thống bảo vệ liên tục.

Điều này cho thấy vấn đề không đơn thuần là cần thêm chính sách mới, mà quan trọng là cần nhận diện nhóm có rủi ro cao, kết nối tốt hơn các chính sách, nguồn lực và hệ thống dịch vụ đã có để những cơ chế bảo vệ thực sự tiếp cận được người lao động.

Qua nghiên cứu, các chuyên gia cũng đề xuất, cần nghiên cứu đề xuất một số nhóm giải pháp ưu tiên để hỗ trợ vấn đề chăm sóc sức khỏe cho nhóm người lao động ngoài trời. Cụ thể, cần nhận diện rõ lao động tự do làm việc ngoài trời như một nhóm dễ bị tổn thương trong các chiến lược, kế hoạch và chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu; xây dựng hướng dẫn bảo vệ sức khỏe và an toàn cho lao động ngoài trời trong điều kiện nắng nóng, mưa bão, ngập lụt và các rủi ro khí hậu đặc thù từng vùng. Đồng thời, tăng khả năng tiếp cận BHYT, BHXH, chăm sóc sức khỏe ban đầu và y tế dự phòng cho lao động tự do.

Các chuyên gia cũng đề xuất cần thí điểm các điểm nghỉ tránh nóng, mưa, hỗ trợ nước uống, cảnh báo sớm và sơ cứu tại những khu vực tập trung nhiều lao động ngoài trời. Đặc biệt, cần tăng cường vai trò của trạm y tế xã, phường trong truyền thông, tư vấn, phát hiện sớm và kết nối chăm sóc sức khỏe cho nhóm lao động này.

Bên cạnh đó, cần có chính sách phát triển các chương trình đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm và hỗ trợ sinh kế, đặc biệt đối với những người lớn tuổi, sức khỏe suy giảm hoặc làm nghề có mức phơi nhiễm cao; tăng cường kết nối dữ liệu và phối hợp liên ngành giữa khí hậu, môi trường, y tế, lao động, bảo hiểm và chính quyền địa phương.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, bảo vệ sức khỏe của lao động tự do làm việc ngoài trời cũng chính là đầu tư cho nguồn nhân lực, năng suất lao động, khả năng chống chịu của đô thị và sự phát triển bền vững của Việt Nam trong bối cảnh biến đối khí hậu.