Vẫn thiếu cơ chế giữ chân nhân tài

Các đại biểu đề cập nhiều giải pháp trọng dụng người giỏi. Ảnh: BTC

Dù hệ thống giáo dục đã có nhiều chuyển biến, song thực tế cho thấy chính sách đãi ngộ, môi trường phát triển và cơ chế sử dụng vẫn chưa đủ sức giữ người giỏi, khiến nguy cơ “chảy máu chất xám” tiếp tục hiện hữu, đòi hỏi những giải pháp đồng bộ, căn cơ hơn.

Ngày 8-4, tại Hà Nội, Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Báo Tiền Phong và các cơ sở giáo dục đại học tổ chức hội thảo “Đào tạo, trọng dụng tài năng trong bối cảnh mới”, thu hút nhiều ý kiến từ cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo và chuyên gia.

Chính sách chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn

Phát biểu tại hội thảo, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) nhấn mạnh, để đạt mục tiêu phát triển nhanh và bền vững, Việt Nam cần trở thành quốc gia có chính sách đồng bộ trong phát hiện, bồi dưỡng, sử dụng, giữ chân người tài.

Trong bối cảnh khoa học công nghệ trở thành động lực cốt lõi của tăng trưởng, đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là nhân tài khoa học, giữ vai trò hạt nhân.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo). Ảnh: BTC

Thời gian qua, hệ thống giáo dục đại học đã có những bước phát triển về quy mô đào tạo, nhất là ở các ngành STEM. Tuy nhiên, các chính sách liên quan đến đào tạo và sử dụng nhân tài vẫn thiếu đồng bộ. Liên kết giữa đào tạo, nghiên cứu và sử dụng còn lỏng lẻo; môi trường làm việc, chế độ đãi ngộ và cơ hội phát triển chưa đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Thực tế này dẫn đến tình trạng “chảy máu chất xám” và lãng phí nhân tài. Nhiều người giỏi chưa được đặt đúng vị trí, chưa có điều kiện phát huy năng lực, trong khi nhu cầu về đội ngũ chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực công nghệ lõi, công nghệ mới nổi, năng lượng thế hệ mới ngày càng lớn.

Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong Nguyễn Ngọc Tiến cho rằng, Việt Nam không thiếu người tài. Vấn đề nằm ở cơ chế phát hiện và sử dụng. Nhân tài cần được nhận diện kịp thời, có môi trường phù hợp và được trao cơ hội để phát huy năng lực.

Theo ông Nguyễn Ngọc Tiến, trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh, khái niệm tài năng không chỉ gói gọn trong thành tích học tập mà còn bao gồm khả năng sáng tạo, thích ứng và tinh thần dấn thân. Tuy nhiên, hệ thống giáo dục và xã hội vẫn chưa theo kịp sự thay đổi này.

Từ thực tế giáo dục phổ thông, bà Nguyễn Thị Nhiếp, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Chu Văn An cho rằng, hệ thống giáo dục hiện nay vẫn nặng về thi cử, chủ yếu lựa chọn học sinh giỏi theo một khuôn mẫu. Nhiều dạng tài năng khác chưa được nhận diện đầy đủ. Học sinh dễ rơi vào tình trạng giỏi giải bài nhưng hạn chế tư duy độc lập và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn.

Một điểm nghẽn khác là sự thiếu liên thông trong quá trình phát triển. Không ít học sinh xuất sắc ở bậc phổ thông nhưng khi lên đại học lại không phát huy được năng lực do thiếu định hướng dài hạn và môi trường phù hợp. Chương trình đào tạo còn mang tính đại trà, chưa có lộ trình riêng cho nhóm tài năng.

Ở bậc đại học, Giáo sư, Tiến sĩ Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách về nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực như công nghệ thông tin, vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa. Tuy nhiên, nguồn cung hiện chưa đáp ứng được nhu cầu phát triển.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Phong Điền, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cũng chỉ ra một thách thức lớn là tốc độ phát triển của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang vượt xa khả năng điều chỉnh của chương trình đào tạo. Nếu không đổi mới kịp thời, ngay cả sinh viên giỏi cũng khó phát huy hết tiềm năng.

Cần hệ sinh thái đồng bộ để nuôi dưỡng và giữ chân nhân tài

Từ thực trạng trên, các ý kiến tại hội thảo cho rằng cần xây dựng hệ sinh thái đồng bộ từ phát hiện, đào tạo đến sử dụng và đãi ngộ nhân tài.

Các đại biểu thảo luận tại hội thảo. Ảnh: BTC

Bên cạnh đó, mô hình đào tạo cần được đổi mới theo hướng cá thể hóa, gắn với nghiên cứu và thực tiễn. Sinh viên tài năng cần được tham gia trực tiếp vào các phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu mạnh và các dự án thực tế, từ đó hình thành năng lực sáng tạo cũng như giải quyết vấn đề.

Bà Võ Hồng Hạnh, Giám đốc Ban Quan hệ Đối tác và Hợp tác doanh nghiệp, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam cho rằng, việc xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cần dựa trên mô hình đào tạo đồng bộ từ đầu vào, chương trình đến đầu ra. Trong đó, ngoài kiến thức chuyên môn, kỹ năng và thái độ là những yếu tố ngày càng được nhà tuyển dụng coi trọng.

Theo bà Võ Hồng Hạnh, cần thiết kế các chương trình phát triển cá nhân cho người học, đồng thời tăng cường hợp tác với doanh nghiệp để đưa yếu tố thực tiễn vào đào tạo. Các chương trình học bổng tài năng cũng cần được mở rộng nhằm thu hút và khuyến khích người học giỏi.

Đồng thời, cần phát triển hệ sinh thái mở, thúc đẩy kết nối giữa nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp; giữa nhân tài trong nước và quốc tế. Việc tận dụng nguồn lực trí thức người Việt ở nước ngoài thông qua các hình thức linh hoạt như hợp tác dự án, tư vấn chuyên môn cũng được xem là hướng đi hiệu quả.

Các ý kiến tại hội thảo cũng nhấn mạnh vai trò của cơ chế đãi ngộ cạnh tranh, không chỉ về thu nhập mà còn ở điều kiện làm việc, cơ hội tiếp cận nguồn lực nghiên cứu và khả năng phát triển nghề nghiệp.

Có thể thấy, bài toán nhân tài không chỉ nằm ở khâu đào tạo mà còn ở cách sử dụng và tạo môi trường phát triển. Khi các chính sách được hoàn thiện đồng bộ, từ giáo dục phổ thông, đại học đến thị trường lao động, Việt Nam mới có thể xây dựng được đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đủ sức cạnh tranh và dẫn dắt sự phát triển trong giai đoạn mới.