Về từ 'xui xúc' trong phương ngữ Thanh Hóa
Trong chuyên mục 'Cà kê chuyện chữ nghĩa' số trước (tháng 4/2026) chúng tôi đã phân tích nghĩa đẳng lập của từ 'xấu xí', một từ được Từ điển từ láy tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học - Hoàng Văn Hành chủ biên - Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2011) thu thập và giải nghĩa. Trong bài này chúng tôi sẽ phân tích nghĩa đẳng lập của từ 'xui xúc'.
“Xui xúc” là từ ghép đẳng lập gốc Hán. Không thấy cuốn từ điển nào chúng tôi có trong tay ghi nhận “xui xúc”. Tuy nhiên, người Thanh Hóa rất hay dùng, và từ này có nghĩa gần giống như “xúi giục”.
Xui /xúi, gốc Hán là chữ thôi 催, nghĩa là thôi thúc, thúc đẩy. Mối quan hệ ngữ âm TH X như thôn 村 xóm; thành 成 xong; thiên 偏 xiên (xiên xẹo,...). Chữ “xui” này chính là “xui” trong “xui bẩy”/ “xúi bẩy”, hay “xúi” trong “xúi giục” (xui/ xúi và kích động người khác làm bậy, với dụng ý xấu).
Xúc 促, có nghĩa là thúc hối, xô đẩy. Đây chính là “xúc” trong từ “xúc nộ”, “xúc ý” mà Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức giảng là: “xúc nộ: chọc giận”; “xúc ý • đt. Khiêu - khích, làm cho người tức - tối, chinh lòng” (“chinh lòng”, tức là “chênh lòng”, “chênh bụng” = tức tối, phiền lòng, không vừa ý - TG). Người Thanh Hóa dùng “xúc” với nghĩa là một từ độc lập trong hành chức. Ví dụ: Vì nó xúc cho nên mới đâm đầu vào, giờ ra nông nỗi này.
Chữ giục trong xúi giục, giục giã cũng chính là từ chữ xúc 促 này mà ra. Mối quan hệ ngữ âm X GI như xao 敲 gõ; giảo 狡 xỏ (xỏ lá),...
Từ “xui xúc” gốc Hán là “thôi thúc” 催促. Từ này (“thôi thúc” 催促) được Hán ngữ đại từ điển giảng là: “Xúc sử cản khoái hành động; thôi động tòng tốc khứ tố - 促使趕快行動; 推動從速去做” nghĩa là: Thúc giục, giục giã mau chóng hành động ; thúc đẩy làm cho nhanh (nghĩa tương tự “thôi thúc” trong tiếng Việt). Tuy nhiên, đó là nghĩa gốc của “thôi thúc”. Còn khi biến âm thành “xui xúc”, thì đây lại là một từ mới với nghĩa: xui và thúc đẩy người khác làm việc sai trái, với dụng ý xấu.
Như vậy, “xui xúc” trong phương ngữ Thanh Hóa thực chất là một dạng biến âm địa phương của từ Hán Việt “thôi thúc” 催促. Tuy nhiên, cũng như nhiều trường hợp tiếp nhận và sáng tạo khác, khi đi vào đời sống khẩu ngữ, “xui xúc” không chỉ thay đổi về ngữ âm mà còn chuyển dịch về sắc thái nghĩa. Nếu “thôi thúc” hay “thúc giục” chỉ hành động hối thúc, làm cho người khác mau chóng hành động nói chung, thì “xui xúc” lại thiên về nghĩa xúi bẩy, thúc đẩy người khác làm điều không phải , thường hàm ý ám chỉ ý đồ không tốt của người tác động.
Có thể nói, “xui xúc” là một trường hợp đáng chú ý của hiện tượng bảo lưu yếu tố Hán Việt cổ trong phương ngữ, đồng thời cũng cho thấy khả năng sáng tạo nghĩa của người Việt: từ một tổ hợp gốc Hán “thôi thúc” 催促, qua quá trình biến đổi ngữ âm (thôi xui; xúc giục), người Việt đã tạo nên một từ mới gần nghĩa với “xúi giục”, hiện còn bảo lưu trong phương ngữ Thanh Hóa. Vì vậy, xét về mặt từ nguyên, “xui xúc” không phải một dạng “nói trại” vô nghĩa, mà là một đơn vị từ vựng có cơ sở ngữ âm, ngữ nghĩa rõ ràng và mang sắc thái riêng (“xui xúc” mang tính chất ác ngầm hơn so với “xúi giục”) rất đáng được các công trình từ điển và nghiên cứu phương ngữ thu thập, ghi nhận.
Nguồn Thanh Hóa: http://baothanhhoa.vn/ve-tu-xui-xuc-nbsp-trong-phuong-ngu-thanh-hoa-288863.htm
Tin nóng
Ngày 25/5, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức Lễ công bố các quyết định về công tác cán bộ, trong đó có việc bổ nhiệm chức vụ Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng Trường đại học Ngoại ngữ (ULIS).
Từ ngày mai (27-5), phụ huynh TP.HCM bắt đầu đăng ký tuyển sinh đầu cấp trực tuyến.
Đề thi Ngữ văn lớp 10 ở Nghệ An được đánh giá giàu cảm xúc, có tính giáo dục cao khi gợi nhắc về lịch sử dân tộc, ký ức tuổi thơ và trách nhiệm của thế hệ trẻ với truyền thống quê hương, đất nước.
Hơn 400 thí sinh bước vào buổi thi đầu tiên Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 THPT chuyên Hà Tĩnh với hai môn Ngữ văn, Toán với tỷ lệ chọi cao.
Nam sinh lớp 9 ở Hà Tĩnh được Trung ương Đoàn trao Huy hiệu Tuổi trẻ dũng cảm vì lao ra biển cứu 2 em nhỏ gặp nạn.
Trong số gần 60.000 thí sinh dự thi đánh giá tư duy của Đại học Bách khoa Hà Nội năm 2026, chỉ 13 em đạt trên 90/100 điểm.
Tin mới
Đại học Bách khoa Hà Nội vừa công bố kết quả kỳ thi Đánh giá tư duy (TSA) đợt 3 năm 2026 với hơn 22.000 thí sinh đăng ký dự thi, thủ khoa đến từ Hải Phòng.
Ngày đầu tiên của kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 trung học phổ thông, sáng nay, thời tiết nắng nóng gay gắt, hơn 50,4 nghìn thí sinh trên địa bàn tỉnh đến các điểm thi để dự thi môn Ngữ văn.
Mỗi mùa tuyển sinh đại học, những cụm từ như 'ngành hot', 'lương cao', 'khát nhân lực' lại xuất hiện dày đặc trên các diễn đàn tư vấn tuyển sinh. Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng và thị trường lao động liên tục biến động, nhiều chuyên gia cho rằng việc chọn ngành chỉ dựa trên 'độ hot' ở thời điểm hiện tại tiềm ẩn không ít rủi ro.
Theo Đại học Bách khoa Hà Nội, tính cả 3 đợt thi của Kỳ thi đánh giá tư duy (TSA) năm 2026 có gần 60.000 lượt thí sinh dự thi, điểm cao nhất của năm 2026 là 98.98/100. Có 13 thí sinh đạt trên 90 điểm; 175 thí sinh đạt trên 80 điểm và 1.577 thí sinh đạt trên 70 điểm. Điểm trung bình của năm 2026 là 54.96/100.
Từng gác lại việc học đại học để chạy theo ánh hào nhoáng của ánh đèn flash và những cơ hội thu nhập hấp dẫn từ nghề mẫu tự do, Nguyễn Phú Khang (sinh năm 2003) đã phải trải qua không ít chênh vênh khi công việc đột ngột chững lại. Quay trở lại giảng đường sau những 'bồng bột' tuổi trẻ, Khang mang theo câu chuyện đầy chiêm nghiệm và lời nhắn nhủ đắt giá dành cho thế hệ của mình: Hãy trân trọng cơ hội được học tập, đừng để những cám dỗ nhất thời làm lung lay tương lai dài hạn.
Ngày 26/5, Đại học Bách khoa Hà Nội công bố điểm bài thi đánh giá tư duy (TSA) đợt 3 năm 2026. Thủ khoa đợt này đạt 93,76/100 điểm, là học sinh Trường THPT Ninh Giang (Hải Phòng).
Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại tỉnh Thái Nguyên được chuẩn bị kỹ lưỡng với 47 điểm thi, 973 phòng thi và 22.843 thí sinh đăng ký dự thi. Công tác tổ chức được triển khai đồng bộ, chặt chẽ từ cơ sở vật chất, nhân lực đến phương án đảm bảo an ninh, an toàn, hướng tới một kỳ thi nghiêm túc, công bằng, minh bạch.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 đang cận kề. Các trường THPT trên địa bàn tỉnh Điện Biên đang tăng tốc ôn tập, chủ động đổi mới phương pháp giảng dạy, giúp học sinh củng cố kiến thức và sẵn sàng bước vào kỳ thi quan trọng.