Vị đắng từ mật đường bảo hiểm - Bài cuối: Gỡ 'nút thắt' pháp lý để hồi sinh niềm tin

Lối thoát nào cho những hợp đồng “lỡ ký”?

Sau khi nhận ra số tiền đáo hạn có thể không như kỳ vọng ban đầu, chị N.T.H.Y. (phường Phước Long) đã tính đến phương án dừng hai hợp đồng bảo hiểm sau hơn 10 năm tham gia.

Với mức đóng khoảng 50 triệu đồng mỗi năm cho 2 hợp đồng “Phú - Đăng Khoa Thành Tài”, tổng số tiền chị đã nộp vào ước tính khoảng 500 triệu đồng. Tuy nhiên, khi tìm hiểu kỹ, chị mới biết nếu dừng hợp đồng ở thời điểm này, số tiền nhận lại sẽ thấp hơn rất nhiều.

Chị N.T.H.Y. sau khi hỏi kỹ mới biết, mua bảo hiểm giáo dục cho con thực chất là mua "gói bảo hiểm" với số tiền được khung cố định, không phải là số tiền tích lũy theo cấp số nhân như tiết kiệm. Nhưng chặng đường đã đi được 10 năm, phải đến năm thứ 15 chị mới rút được tiền. Nếu hủy ngang, chị sẽ bị mất hơn 1/2 số tiền đã đóng.

Theo cấu trúc chi phí phổ biến của các sản phẩm bảo hiểm, ngay trong năm đầu có thể 60% - 90% phí đã bị khấu trừ cho chi phí ban đầu như hoa hồng đại lý, chi phí phân phối và vận hành. Những năm tiếp theo tiếp tục phát sinh phí quản lý hợp đồng và phí bảo hiểm rủi ro.

Điều này đồng nghĩa, sau hơn 10 năm, phần giá trị tích lũy thực tế thường chỉ đạt khoảng 60% - 70% tổng phí đã đóng. Với trường hợp của chị Y., nếu dừng lại, số tiền có thể nhận về chỉ khoảng 300 - 350 triệu đồng, tức “mất” từ 150 - 200 triệu đồng so với số tiền đã đóng. “Không dừng thì lo, mà dừng thì mất quá nhiều”, chị Y. chia sẻ vì đang rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan.

Thực tế này không phải cá biệt. Theo số liệu thanh tra ngành bảo hiểm, tại một số doanh nghiệp lớn, tỷ lệ hủy hợp đồng ngay sau năm đầu qua kênh ngân hàng lên tới khoảng 40%. Điều này cho thấy, một bộ phận lớn khách hàng rời bỏ hợp đồng chỉ sau thời gian ngắn, chấp nhận mất phần lớn số tiền đã đóng.

Ở quy mô toàn thị trường, mức độ ảnh hưởng không còn là câu chuyện cá nhân. Báo cáo năm 2025 cho thấy tổng doanh thu phí bảo hiểm ước đạt 233.112 tỷ đồng, trong đó riêng bảo hiểm nhân thọ chiếm hơn 145.000 tỷ đồng. Quy mô này cho thấy số lượng người tham gia rất lớn, đồng nghĩa với việc chỉ cần một tỷ lệ khách hàng hiểu sai hoặc kỳ vọng không đúng, hệ quả phát sinh sẽ lan rộng và khó kiểm soát.

Không chỉ dừng ở số liệu, vấn đề còn được phản ánh tại nghị trường. Một số đại biểu Quốc hội đã chỉ ra tình trạng người dân tham gia bảo hiểm nhưng không hiểu rõ sản phẩm, thậm chí nhầm lẫn với gửi tiết kiệm, dẫn đến tranh chấp khi quyền lợi thực tế không như kỳ vọng.

Trước thực tế đó, các chuyên gia cho rằng việc hủy hợp đồng trong giai đoạn đầu hoặc giữa kỳ thường là quyết định cảm tính, dễ gây thiệt hại lớn. Thay vào đó, người tham gia cần một chiến lược “cầm máu” dòng tiền.

Cụ thể, cần rà soát lại phương thức đóng phí. Nhiều khách hàng chọn đóng theo tháng hoặc quý để giảm áp lực chi tiêu trước mắt, nhưng không biết rằng hình thức này thường đi kèm hệ số phí cao hơn. Trên thực tế, tổng số tiền đóng theo tháng hoặc quý có thể cao hơn từ 4% - 8% mỗi năm so với đóng theo năm. Trong dài hạn, khoản chênh lệch này có thể lên tới hàng chục triệu đồng.

Chuyên gia khuyến cáo, trước khi mua bảo hiểm, khách hàng cần hiểu rõ số tiền đảm bảo nhận được khi kết thúc hợp đồng, không phải là hình ảnh minh họa. So sánh số tiền đóng và thực nhận đảm bảo để quyết định có nên mua hay không. Ảnh minh họa

Đại diện một doanh nghiệp bảo hiểm cho biết, việc cho phép đóng phí linh hoạt nhằm hỗ trợ dòng tiền ngắn hạn, nhưng về dài hạn, đóng phí theo năm giúp giảm chi phí và bảo toàn giá trị hợp đồng tốt hơn.

Bên cạnh đó, người mua cũng cần rà soát lại các quyền lợi bổ trợ. Nhiều hợp đồng bao gồm bảo hiểm tai nạn, viện phí, chăm sóc y tế… trong khi người tham gia đã có bảo hiểm y tế hoặc phúc lợi doanh nghiệp. Những khoản phí này không tạo ra giá trị tích lũy nhưng vẫn bị trừ định kỳ, làm hao hụt tài khoản.

Trong trường hợp khó khăn tài chính, khách hàng có thể cân nhắc các phương án như tạm dừng đóng phí, kéo dài thời gian ân hạn hoặc điều chỉnh quyền lợi, thay vì để hợp đồng mất hiệu lực hoàn toàn.

Minh bạch thị trường: Không thể chỉ trông vào người mua

Tuy nhiên, một câu hỏi lớn là ai chịu trách nhiệm khi người mua hiểu sai về bảo hiểm? Trên giấy tờ, câu trả lời khá rõ ràng: Khách hàng đã ký hợp đồng, nhưng trong thực tế, câu chuyện không đơn giản như vậy.

Thực tế, sau những tranh chấp kéo dài, vấn đề của thị trường bảo hiểm không còn dừng ở việc đúng - sai theo hợp đồng mà nằm ở khoảng cách giữa cách sản phẩm được giới thiệu và cách người mua thực sự hiểu. Khoảng cách này nếu không được xử lý, mọi biện pháp siết chặt quản lý hay tăng mức xử phạt sẽ chỉ giải quyết phần ngọn.

Bản chất của bảo hiểm là bảo vệ rủi ro. Vì thế, thay vì hỏi “lãi bao nhiêu”, người tham gia cần đặt lại câu hỏi đúng bản chất: Mình được bảo vệ trước rủi ro gì, mức đảm bảo tối thiểu là bao nhiêu? Ảnh minh họa

Tại tọa đàm “Đầu tư bắt đầu từ bảo vệ” được tổ chức mới đây, nhiều chuyên gia bảo hiểm đã chỉ ra rõ nguyên nhân cốt lõi của tình trạng hiểu sai trên thị trường hiện nay. Ông Ngô Trung Dũng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam, cho rằng sự nhầm lẫn xuất phát từ chính cấu trúc “lai” của sản phẩm bảo hiểm liên kết đầu tư - vừa có yếu tố bảo vệ, vừa có yếu tố đầu tư.

Tuy nhiên, trong quá trình tư vấn, ở một số giai đoạn, yếu tố sinh lời lại được nhấn mạnh nhiều hơn, trong khi vai trò bảo vệ chưa được giải thích đầy đủ. Chính vì vậy, điều này khiến người tham gia dễ hiểu rằng mình đang tham gia một kênh đầu tư, thay vì một sản phẩm bảo hiểm có yếu tố đầu tư đi kèm.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Đậu Tiến Dũng, Phó Tổng Giám đốc Chiến lược FWD Việt Nam, cũng thẳng thắn chỉ ra ba hiểu lầm phổ biến trên thị trường hiện nay: Coi bảo hiểm là kênh đầu tư thuần túy, kỳ vọng lợi nhuận trong ngắn hạn và không tách bạch giữa phí bảo vệ với phí đầu tư.

Đồng quan điểm, ông Phương Tiến Minh, Tổng Giám đốc FWD Việt Nam, nhấn mạnh: “Bảo vệ tài chính vẫn là nền tảng cốt lõi của bảo hiểm nhân thọ, còn đầu tư chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trên nền tảng đó”.

Những ý kiến trên cho thấy một thực tế, ngay cả phía doanh nghiệp cũng thừa nhận tồn tại khoảng lệch giữa bản chất sản phẩm và cách thị trường đang tiếp cận. Vấn đề vì thế không còn là “có minh bạch hay không” mà là minh bạch có được hiểu đúng hay không.

Theo các chuyên gia bảo hiểm - tài chính, để giải quyết tận gốc, cần một bước chuyển từ “minh bạch hình thức” sang “minh bạch bản chất”. Cụ thể, các sản phẩm bảo hiểm cần được thiết kế lại cách trình bày theo hướng đơn giản, trực quan và không gây hiểu nhầm. Thay vì gom tất cả quyền lợi vào một con số tổng cuối cùng, cần tách biệt rõ ràng: Số tiền đảm bảo tối thiểu; phần quyền lợi không đảm bảo phụ thuộc đầu tư; các khoản chi phí thực tế bị khấu trừ.

Khi ba yếu tố này được hiển thị rõ ràng, người mua sẽ không còn phải “tự suy diễn” từ bảng minh họa. Song song đó, quy trình tư vấn cũng cần được chuẩn hóa và kiểm soát chặt chẽ hơn. Không chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin mà phải đảm bảo người mua hiểu đúng bản chất trước khi ký hợp đồng.

Do đó, các chuyên gia bảo hiểm khuyến nghị, thay vì hỏi “lãi bao nhiêu”, người tham gia cần đặt lại câu hỏi đúng bản chất: Mình được bảo vệ trước rủi ro gì, mức đảm bảo tối thiểu là bao nhiêu, bởi bản chất của bảo hiểm là bảo vệ rủi ro chứ không phải đầu tư sinh lời.