Vì một miền quê đáng sống: Làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ vươn ra thế giới

Cùng với gốm Bát Tràng và lụa Vạn Phúc, bốn làng nghề của Hà Nội giờ đây không chỉ mang trong mình hồn cốt văn hóa nghìn năm, mà còn trở thành những "sứ giả" đưa tinh hoa thủ công Việt Nam vươn xa trên bản đồ sáng tạo toàn cầu.

"Đất tổ" nghề khảm trai

Từ đôi tay tài hoa, những người thợ thủ công làng nghề Chuyên Mỹ (Hà Nội) đã thổi hồn Việt Nam vào từng mảnh trai, mảnh ốc, để từ đó, nghề khảm trai - sơn mài ngàn năm tuổi vươn ra thế giới. Trong hành trình ấy, ánh sáng từ những mảnh trai lấp lánh không chỉ phản chiếu vẻ đẹp của nghề, mà còn soi rọi tâm hồn của người thợ thủ công Việt Nam.

Nghệ nhân Dương Văn Hiểu thôn Đồng Vinh (bên phải) giới thiệu sản phẩm Sen cò (Sen hạt trường xuân) trưng bày tại Điểm du lịch làng nghề xã Chuyên Mỹ. Ảnh: Quang Đán

Theo Quốc lộ 1A xuôi về phía Nam Hà Nội 40 km, con đường dẫn tới xã Chuyên Mỹ như một dải lụa mềm quấn quanh sông Nhuệ. Nơi ấy, giữa mênh mang khói lam chiều, làng Chuôn Ngọ – "đất tổ" của nghề khảm trai – vẫn vang vọng âm thanh của máy cưa, máy đục. Tiếng "re re, chan chát" ấy đã trở thành nhịp điệu quen thuộc của đời sống, nhịp điệu làm nên bản sắc Chuyên Mỹ suốt hơn nghìn năm.

Theo tư liệu cổ, nghề khảm trai của Chuyên Mỹ có từ thế kỷ XI, do một vị Phó tướng của Lý Thường Kiệt sáng tạo và truyền dạy. Khi đất nước thái bình, ông từ quan, đi tu và đem nghề khảm xà cừ dạy lại cho dân Phường Ngọ (nay là Chuôn Ngọ). Từ đó, những đôi bàn tay khéo léo của người thợ nơi đây đã biến vỏ trai, vỏ ốc thành những tác phẩm khảm tinh xảo, mang hồn Việt Nam đậm nét.

Trải qua các triều đại, từ Lý, Trần, Lê đến Nguyễn, người Chuyên Mỹ nhiều lần được triệu về kinh thành Huế khảm trang trí cung điện. Có người được phong chức, được ban danh hiệu "Hàn lâm đại chiếu" – một minh chứng cho sự tài hoa và uy tín nghề nghiệp. Cụ Nguyễn Văn Phú, Nguyễn Văn Tố, Trần Bá Chuyền… là những tên tuổi vàng son, góp phần đưa nghề khảm lên đỉnh cao mỹ nghệ Việt Nam.

Gặp nghệ nhân Dương Văn Hiểu thôn Đồng Vinh, xã Chuyên Mỹ, người gắn bó nhiều năm với nghề khảm trai, sơn mài, anh vẫn nhớ như in lời cha dạy thuở nhỏ: "Làm nghề khảm phải tĩnh tâm, vì mỗi mảnh trai là một hơi thở của người thợ".

Ngồi bên bàn gỗ khảm trai óng ánh, anh bộc bạch: "Nhiều người bảo nghề này cực. Nhưng với tôi, nghe tiếng đục khảm là nghe tiếng đời mình".

Giữa nhịp sống công nghiệp hóa, Chuyên Mỹ vẫn giữ cho mình nét riêng - một làng của xã có đến 90% hộ dân làm nghề truyền thống, 80% trong số đó gắn bó với khảm trai, sơn mài. Từng góc sân, từng ngôi nhà đều là xưởng nhỏ, nơi bàn tay người thợ vẫn ngày ngày "múa dao trên gỗ", khảm lên những bức tranh, hoành phi, câu đối… như một cách giữ gìn hồn làng.

Ngày 17/11/2025, xã Chuyên Mỹ tiếp đón gần 200 đại biểu quốc tế trong khuôn khổ chương trình thẩm định để công nhận làng nghề khảm trai - sơn mài Chuyên Mỹ trở thành thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Ảnh: HNM

Khi ánh khảm trai soi sáng hồn người thợ

Buổi trưa, trong gian trưng bày giới thiệu sản phẩm còn thơm mùi sơn, nghệ nhân Nguyễn Đình Huân - chủ cơ sở thủ công mỹ nghệ nổi tiếng "Huân Hoa Hào" tại thôn Chuôn Ngọ - tiếp khách bằng chén trà nóng tại Điểm du lịch làng nghề Chuyên Mỹ, niềm nở tự hào: "Từ ngày gắn với Chương trình OCOP, làng nghề này như được thổi thêm sức sống mới".

Cơ sở sản xuất của anh hiện có một số sản phẩm đạt chứng nhận sản phẩm OCOP, trong đó có bức tranh "Sen cá" ("Niên niên hữu dư", nghĩa là "Quanh năm dư giả") đoạt Giải 3 cuộc trưng bày cuối năm 2025 do Sở Nông nghiệp Môi trường Hà Nội tổ chức. Các sản phẩm mà anh Huân trưng bày gồm bộ Kỳ lân gỗ trắc nhập khẩu với giá bán 700 triệu đồng, tượng Bát tiên quá hải hơn 100 triệu đồng, Bộ Giỏ tích (ấm giỏ trà) 20 triệu, hộp trà, khay có giá từ 1,5 đến 5 triệu đồng… Tất cả các sản phẩm khảm trai, sơn mài đều là kết tinh của sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và khát vọng làm đẹp cho đời.

Một du khách từ TP.HCM ghé vào xưởng của anh Nguyễn Đình Huân, ngỡ ngàng trước những sản phẩm thủ công tinh xảo: Từ chiếc ống đựng bút nhỏ xinh, đến bức chân dung danh nhân khảm trai sống động như thật. "Tôi không nghĩ những thứ này lại hoàn toàn làm bằng tay. Cầm lên, tôi cảm nhận được hơi thở của người làm nghề" - vị khách xúc động nói.

Nghệ nhân Nguyễn Đình Huân – chủ cơ sở thủ công mỹ nghệ “Huân Hoa Hào” thôn Chuôn Ngọ giới thiệu sản phẩm gian trưng bày tại Điểm du lịch làng nghề xã Chuyên Mỹ. Ảnh: Quang Đán

Anh Huân khẽ gật đầu, giọng chậm rãi: "Chúng tôi không chỉ làm ra vật dụng. Mỗi sản phẩm là một câu chuyện, là tâm tình của người làng nghề Chuyên Mỹ gửi vào trong đó. Cái đẹp của nghề khảm không chỉ nằm ở hình thức, mà ở cái hồn của người thợ".

Từ những xưởng nhỏ ven đường, sản phẩm khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ đã vượt khỏi biên giới. Trước kia chủ yếu xuất sang Trung Quốc, nay đã có mặt tại Đông Nam Á, Tây Âu, được ưa chuộng như món quà văn hóa mang đậm bản sắc Việt Nam.

Niềm tin và sáng tạo vươn xa

Giờ đây, khi chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ như có thêm mùa hội. Từng nghệ nhân, từng xưởng sản xuất đều háo hức sáng tạo mẫu mã mới, hoàn thiện hồ sơ để "đưa tên Chuyên Mỹ ra bản đồ thủ công toàn cầu".

Chuyên Mỹ đã đạt đủ 8 tiêu chí, hiện đang hoàn thiện tiêu chí thứ 9 - sáng tạo mẫu mã mới. Hơn 100 mẫu sản phẩm mới đã được ra đời - từ hộp bút, khung ảnh, khay trà đến tranh mini - tất cả vừa giữ nét truyền thống, vừa phù hợp thị hiếu hiện đại. Chuyên Mỹ hội tụ đầy đủ yếu tố: lịch sử, con người, kỹ thuật và tinh thần hội nhập. Việc trở thành thành viên Mạng lưới thủ công sáng tạo thế giới không chỉ là niềm tự hào, mà còn là cơ hội để Hà Nội khẳng định vai trò trung tâm văn hóa sáng tạo của khu vực.

Tác giả bài viết tại Điểm Du lịch làng nghề xã Chuyên Mỹ - Hà Nội. Ảnh: Quang Đán

Chiều muộn đầu Hè, trong ánh nắng cuối ngày, các nghệ nhân làng sơn mài, khảm trai Chuyên Mỹ lại ngồi bên bàn khảm, chậm rãi gắn từng mảnh trai lên những sản phẩm theo đơn đặt hàng trong và ngoài nước. Những người thợ cao niên nơi đây chỉ mong con cháu sau này không quên tiếng đục khảm, để ánh trai của làng còn mãi sáng trên từng sản phẩm được khách hàng gần xa ưa chuộng.

Ngoài kia, những đứa trẻ chạy chơi bên sân, nhặt vụn trai lấp lánh - có lẽ trong đôi tay nhỏ ấy, hạt mầm nghề đang nảy nở. Bởi Chuyên Mỹ không chỉ làm ra sản phẩm, mà còn "khảm" vào lòng người niềm tin về giá trị bền vững của văn hóa Việt Nam.

Vì một miền quê đáng sống: Đặc sắc du lịch "Nông nghiệp xanh" Thượng Minh

08/05/2026 07:33

Đêm xuống, ánh đèn trong làng nghề Chuyên Mỹ vẫn sáng. Ánh sáng ấy hòa cùng ánh trai, ánh ốc - lung linh, ấm áp. Một nghệ nhân trẻ vừa khảm vừa nói nhỏ: "Em muốn mỗi sản phẩm mình làm ra có thể đi xa, để ở Paris hay Tokyo, ai đó cầm chiếc hộp khảm trai này sẽ biết đến Việt Nam, biết đến làng nghề Chuyên Mỹ".

Đó là giấc mơ đẹp - giấc mơ của những người thợ đã dành cả đời cho nghề, giấc mơ để hồn Việt Nam tỏa sáng vươn ra thế giới. Và như thế, từ những mảnh trai nhỏ bé, người thợ làng nghề Chuyên Mỹ đang khảm nên hành trình lớn - hành trình của niềm tin, sáng tạo và tình yêu quê hương, đất nước, trở thành điểm du lịch làng nghề thu hút du khách gần xa.