Vì sao các nước vùng Vịnh đặt cược vào một tuyến đường sắt khu vực?
Cuộc chiến tranh Iran đã phơi bày sự phụ thuộc của các quốc gia vùng Vịnh vào các tuyến đường hàng hải dễ bị tổn thương. Liệu tuyến đường sắt dự kiến nối liền sáu quốc gia GCC có thể là một giải pháp thay thế?

Tầm quan trọng của tuyến đường sắt không chỉ giới hạn ở tiềm năng thương mại mà còn thể hiện nỗ lực của các chính phủ vùng Vịnh nhằm tăng cường hợp tác khu vực vào thời điểm xung đột đã bộc lộ những điểm yếu chung của họ. Ảnh: New Arab
Bình luận với tờ New Arab mới đây, chuyên gia phân tích địa chính trị Sabena Siddiqui cho rằng, cuộc chiến giữa Mỹ và Iran cho thấy các nền kinh tế vùng Vịnh phụ thuộc quá nhiều vào những tuyến đường biển dễ bị gián đoạn. Sáu nước thành viên Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) đang đặt cược vào một tuyến đường sắt khu vực dài 2.100 km để có thêm một kênh vận chuyển hàng hóa và hành khách. Tuy vậy, giới chuyên gia cảnh báo tuyến đường này chỉ đóng vai trò bổ sung và không thể thay thế vị trí của eo biển Hormuz.
Hồi sinh dự án trễ hẹn hơn một thập kỷ
Xung đột trong khu vực buộc các nước vùng Vịnh xem lại mô hình kinh tế dựa vào đường biển và tìm thêm cách vận chuyển hàng hóa, con người. Mô hình hiện nay có một điểm yếu lớn: cuộc chiến giữa Mỹ và Iran có thể làm gián đoạn các tuyến hàng hải mà khu vực đang phụ thuộc. Eo biển Hormuz trở thành điểm yếu chiến lược rõ nhất, nên các nước vùng Vịnh muốn đa dạng hóa cách di chuyển trong khu vực. Một giải pháp đã được đề xuất là tuyến đường sắt dài 2.100 km nối liền 6 nước thành viên GCC. Theo kế hoạch, mạng lưới sẽ bắt đầu hoạt động năm 2030 và nối Kuwait, Saudi Arabia, Bahrain, Qatar, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Oman. Mục tiêu là giảm phụ thuộc vào vận tải biển và gắn kết kinh tế giữa các nước láng giềng.
Sáu nước vừa đặt khung pháp lý chung để biến các tuyến đường sắt riêng lẻ thành một hệ thống thống nhất. Ngày 8/11vừa qua, các bộ trưởng giao thông và truyền thông của sáu nước ký một thỏa thuận chung tại Manama. Văn kiện đặt mục tiêu xây dựng một “mạng lưới khu vực duy nhất, tích hợp và có khả năng tương tác”. Để làm được điều đó, các nước phải dùng hạ tầng và tiêu chuẩn kỹ thuật tương thích với nhau.
Dự án đã nhiều lần lỡ hẹn nhưng phần lớn hạ tầng hiện đã thành hình. GCC phê duyệt tuyến đường sắt lần đầu năm 2009 và khi đó dự kiến hoàn thành năm 2018. Các lần trì hoãn liên tiếp đã đẩy lùi tiến độ, dù sau đó nhiều đoạn quan trọng vẫn tiếp tục được xây dựng. Hiện khoảng 1.700 km đã hoàn thành. Abu Dhabi đã xây xong toàn bộ phân đoạn của họ trên lãnh thổ UAE, kéo đến tận biên giới với Saudi Arabia.
Mảnh ghép của các mạng lưới quốc gia
Tuyến đường sắt khu vực nằm trong một kế hoạch rộng hơn: mở rộng hạ tầng giao thông và nối các mạng lưới quốc gia với nhau. UAE vừa khởi động Dự án đường sắt Hafeet dài 238 km, nối nước này với Oman qua thành phố cảng Sohar. Năm ngoái, Saudi Arabia và Qatar công bố kế hoạch xây tuyến tàu điện cao tốc nối Doha với Riyadh. Riêng Bahrain chỉ có thể tham gia mạng lưới khi có cầu nối King Hamad. Công trình này đang ở giai đoạn đề xuất và sẽ phục vụ cả đường sắt lẫn đường bộ.
Mạng lưới sẽ phục vụ cả hành khách lẫn hàng hóa, và quy mô khai thác dự kiến sẽ tăng dần. Lượng hành khách dự kiến tăng từ 6 triệu lượt năm 2030 lên hơn 8 triệu lượt năm 2045. Tàu khách sẽ chạy với tốc độ tối đa 200 km/giờ, còn tàu hàng chạy ở mức 80-120 km/giờ.
Lợi ích kinh tế của dự án không dừng ở vận tải hành khách. Khi eo biển Hormuz gián đoạn, UAE, Saudi Arabia và Oman đã mở các tuyến thương mại nội địa thay thế. Điều này cho thấy hệ thống hậu cần cần linh hoạt trong bối cảnh vận tải và kho bãi ngày càng trở thành những ngành kinh tế phi dầu mỏ quan trọng.
Giảm sức ép từ tuyến hàng hải bị đe dọa
Mạng lưới đường sắt có thể làm giảm khả năng một bên đối địch dùng tuyến hàng hải then chốt của vùng Vịnh để gây sức ép. Trong khoảng 8 tháng qua, eo biển Hormuz luôn là điểm nóng quân sự giữa Washington và Tehran, khi cả hai bên đều muốn khẳng định quyền kiểm soát tuyến đường thủy này. Một hệ thống đường sắt tích hợp sẽ mở thêm tuyến thương mại thay thế và giảm phụ thuộc vào đường biển. Vì vậy, đường sắt có thể làm suy yếu khả năng Tehran dùng eo biển Hormuz làm đòn bẩy.
Đường sắt cũng giúp giảm chi phí mà căng thẳng quân sự gây ra cho thương mại. Các cuộc đối đầu đã đẩy phí bảo hiểm lên cao, làm chậm việc giao hàng và khiến chi phí nhập khẩu tăng vọt. Một mạng lưới đường sắt liên thông có thể chở hàng nội địa nhanh hơn mà không cần xe tải chạy đường dài. Nhờ đó, các nước có thêm lựa chọn hậu cần, giảm cước vận chuyển và tăng thương mại nội khối.
Các chuyên gia cho rằng giá trị thực của dự án nằm ở khâu vận hành chứ không chỉ ở thỏa thuận trên giấy. Mohamed Alhamed, nhà phân tích địa chính trị và Chủ tịch tập đoàn Saudi Elite, nói với tờ New Arab rằng các nền kinh tế vùng Vịnh cần kết nối giao thông đáng tin cậy giữa cảng biển, trung tâm công nghiệp và thị trường tiêu dùng, cả khi hòa bình lẫn khi khủng hoảng. Theo ông Alhamed, thỏa thuận ngày 8/11 đã đặt nền tảng để tích hợp các mạng lưới quốc gia, “nhưng giá trị cuối cùng của nó sẽ được đánh giá dựa trên dịch vụ vận chuyển hàng hóa đáng tin cậy, chi phí cạnh tranh và việc qua lại biên giới thuận tiện”. Saudi Arabia có vị trí chiến lược vì tiếp cận được cả vịnh Ba Tư lẫn Biển Đỏ, nên kết nối xuyên biên giới sẽ mang lại lợi thế cho mọi thành viên GCC. “Nếu các tuyến kết nối còn lại được hoàn thành và hoạt động xuyên biên giới diễn ra hiệu quả, thì triển vọng thương mại (của mạng lưới đường sắt) sẽ hiệu quả ngay cả sau khi cuộc xung đột hiện tại kết thúc”, ông Alhamed nhận định.
Một số chuyên gia khác cũng đánh giá dự án có giá trị lâu dài, vượt ra ngoài cuộc khủng hoảng hiện tại. Umud Shokri, chuyên gia chiến lược năng lượng và nghiên cứu viên thỉnh giảng cấp cao tại Đại học George Mason có trụ sở ở Mỹ, cho rằng mạng lưới có thể tăng kết nối giao thông và hợp tác kinh tế giữa các nước vùng Vịnh. Theo đó, dự án có thể “giảm chi phí vận chuyển cho một số mặt hàng nhất định, cải thiện thương mại khu vực và mang lại cho các nền kinh tế vùng Vịnh nhiều lựa chọn hơn khi các tuyến vận chuyển bị gián đoạn”.
Ông Shokri nhấn mạnh: “Giá trị lớn nhất của nó không phải là thay thế vận tải đường biển mà là cung cấp cho khu vực một phương thức bổ sung để vận chuyển hàng hóa và người dân khi các tuyến đường truyền thống trở nên kém tin cậy hơn”. Dù vậy, tuyến đường sắt chỉ bền vững về lâu dài nếu các nước GCC giữ vững cam kết chính trị và tài chính.
Những rào cản phía trước
Thách thức trước mắt là làm sao để sáu nước hoàn thành phần việc của mình đúng hạn. Mỗi chính phủ tự bỏ vốn và tự xây phần hạ tầng trên lãnh thổ mình. Nếu tiến độ giữa các nước chênh lệch, cả mạng lưới sẽ chậm đưa vào vận hành. Đường sắt còn có một giới hạn khó vượt qua: không thể chở khối lượng hàng lớn như tàu biển. Đường sắt có thể thay đường biển cho một số loại hàng lưu thông trong khu vực, nhưng không thể thay các tàu chở dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) ra thị trường quốc tế.
Ngay cả khi hàng hóa đi đường bộ đến các cảng nằm ngoài eo biển Hormuz, chặng tiếp theo vẫn phải dựa vào hạ tầng hàng hải. Vì thế, mạng lưới đường sắt nhiều khả năng chỉ là giải pháp hậu cần bổ sung chứ không thay thế hoàn toàn đường biển. Ông Shokri lưu ý eo biển Hormuz vẫn là một trong những điểm nghẽn năng lượng quan trọng nhất thế giới, nơi khoảng 1/5 lượng dầu tiêu thụ toàn cầu và một phần đáng kể lượng LNG giao dịch đi qua.
Bất ổn khu vực cũng có thể biến chính hạ tầng đường sắt thành mục tiêu dễ tổn thương. Nếu chiến tranh nổ ra, đường sắt và cầu cống có thể trở thành điểm yếu về an ninh, nên các nước cần phương án dự phòng. Căng thẳng kéo dài cũng có thể làm nhà đầu tư mất niềm tin và làm gián đoạn tiến độ xây dựng. Theo ông Alhamed, đường ray, nhà ga và cảng biển cần được bảo vệ, bảo trì và có kế hoạch dự phòng, nhưng chính tình trạng bất ổn lại cho thấy khu vực càng cần nhiều tuyến dự phòng.
Tóm lại, đường sắt sẽ không làm thay đổi căn bản vị trí chiến lược của eo biển Hormuz, nhưng có thể giúp vùng Vịnh chống chịu tốt hơn. Mạng lưới đường sắt khu vực sẽ hỗ trợ các nền kinh tế vùng Vịnh chuẩn bị tốt hơn cho những gián đoạn trong tương lai, giảm bớt một số chi phí kinh tế do bất ổn khu vực gây ra.



