Vì sao doanh nghiệp nên chủ động trên thị trường carbon?

Ngày 15/9, một giao dịch phát sinh trên sàn giao dịch carbon trong nước, với quy mô 100 hạn ngạch phát thải khí nhà kính, giá giao dịch 132.000 đồng/hạn ngạch. Đây là giao dịch thứ 7 tại thị trường carbon trong nước, sau 6 giao dịch trong ngày 29/6, khi sàn giao dịch carbon chính thức khai trương.

Việc đưa sàn giao dịch carbon vào vận hành được xem là bước đi khởi đầu cho thị trường carbon, nơi doanh nghiệp, tổ chức nhận được lợi ích cho những nỗ lực cắt giảm khí thải. Dù vậy, với mức độ thanh khoản thấp, giá hạn ngạch không cao, dường như cộng đồng doanh nghiệp chưa nhìn thấy đủ động lực để tham gia thị trường carbon.

Tuy nhiên, với khung pháp lý hiện hành của Việt Nam cũng như chuyển động của thị trường carbon toàn cầu, doanh nghiệp có nhiều cơ sở để chủ động tham gia thị trường carbon từ sớm, qua đó có được lợi thế cạnh tranh.

Từ yêu cầu tuân thủ…

Nghị định 119/2025/NĐ-CP yêu cầu các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải carbon phải gửi Bộ Nông nghiệp và môi trường báo cáo kết quả kiểm kê khí nhà kính đã được thẩm định trước ngày 1/12, kể từ năm 2027.

Những cơ sở được phân bổ hạn ngạch còn phải nộp trả hạn ngạch phát thải khí nhà kính tại hệ thống đăng ký quốc gia trước ngày 31/12 của năm kế tiếp giai đoạn được phân bổ, tức là trước 31/12/2027 cho giai đoạn phân bổ hiện tại.

Trong khi đó, ngày 24/12/2027 là ngày giao dịch cuối cùng của hạn ngạch phát thải mã VN2025, theo thông báo của Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX).

Cuối năm 2027 là mốc doanh nghiệp phải hoàn thành nghĩa vụ hạn ngạch phát thải với nhà nước. Ảnh: Hoàng Anh. 

Có thể thấy, tháng 12/2027 là mốc để doanh nghiệp, cơ sở thuộc diện thí điểm áp hạn ngạch phát thải, cũng là những thành viên đầu tiên tham gia mua bán hạn ngạch trên sàn giao dịch carbon, phải hoàn tất nghĩa vụ với Nhà nước về việc đảm bảo mức phát thải khí nhà kính thấp hơn so mức hạn ngạch cho phép.

Để làm được điều này, nỗ lực cắt giảm phát thải là chưa đủ, cần phải bổ sung thêm việc đo đạc, kiểm kê khí thải nhà kính theo tiêu chuẩn để bên thẩm tra có thể kiểm chứng.

Trong giai đoạn thí điểm, chưa có mức phạt được đưa ra cho doanh nghiệp vượt quá hạn ngạch phát thải. Tuy nhiên, việc không hoàn thành nghĩa vụ có thể khiến doanh nghiệp mất đi hình ảnh trong mắt công chúng, bao gồm khách hàng, đối tác, nhà đầu tư và cơ quan quản lý nhà nước.

Ngoài ra, đây cũng là giai đoạn chuẩn bị trước cho việc các quy định về hạn ngạch được siết chặt. Doanh nghiệp lơ là trách nhiệm tuân thủ trong giai đoạn này có thể sẽ lúng túng, bắt nhịp chậm hơn khi sàn giao dịch carbon cũng như cơ chế hạn ngạch kết thúc thí điểm, chuyển sang áp dụng chính thức.

…tới những cơ hội lớn

Giá carbon đang được giao dịch khoảng trên dưới 130.000 đồng/hạn ngạch, tức khoảng 5USD, khiến doanh nghiệp cho rằng có thể bỏ tiền mua hạn ngạch để bù đắp với chi phí không quá lớn.

Tuy nhiên, theo công ty tư vấn Dezan Shira & Associates, kinh nghiệm từ thị trường EU cho thấy, giá sản phẩm giao dịch carbon thậm chí từng có thời điểm giảm về 0 do phân bổ hạn ngạch rộng trong giai đoạn đầu, tuy nhiên tăng rất mạnh khi hạn ngạch bị siết chặt.

Điều này khá dễ hiểu bởi theo quy luật cung cầu, nguồn cung hạn ngạch carbon tăng cao và nhu cầu giảm xuống thấp khi doanh nghiệp “dư dả” hạn ngạch, kéo theo giá xuống thấp. Ở chiều ngược lại khi hạn ngạch chắc chắn sẽ bị giảm dần để đáp ứng mục tiêu Net Zero, giá hạn ngạch phát thải và cả tín chỉ carbon bật tăng nhanh chóng.

Như vậy, chủ động hạ cường độ phát thải từ sớm giúp doanh nghiệp thiết lập một cơ sở để có sẵn những sản phẩm có giá trị được dự báo là sẽ tăng nhanh trong tương lai.

Ngoài ra, một yếu tố khác doanh nghiệp cần cân nhắc là hiệu quả kinh tế của các dự án giảm carbon tại Việt Nam. Đơn cử, công ty sản xuất xi măng INSEE Việt Nam đã áp dụng hệ thống thu hồi nhiệt thải, qua đó giảm tiêu thụ năng lượng tới 25%, vừa giảm phát thải khí nhà kính, vừa tiết kiệm tiền điện.

Những dự án như vậy đem lại lợi ích cho doanh nghiệp ngay cả khi giá carbon xuống thấp, do đó hoàn toàn có thể “sống tốt” khi giá sản phẩm carbon được giao dịch thấp như hiện nay.

Chưa kể, hiệu quả giảm phát thải thể hiện qua số hạn ngạch dư ra, số tín chỉ carbon được chứng nhận còn là “tấm vé” giúp doanh nghiệp tiếp cận vốn đầu tư, mở ra cơ hội xâm nhập thị trường khó tính.