Vì sao eo biển Hormuz tắc nghẽn, cả thế giới phải chao đảo?

Một tàu chở khí LPG đang neo đậu ở Oman do không thể đi qua eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters.

Lưu lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz đã gần như dừng lại trong những ngày gần đây sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran. Căng thẳng quân sự leo thang khiến nhiều tàu chở dầu tránh xa tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới này, theo Bloomberg.

Gián đoạn khiến giá dầu và khí đốt toàn cầu tăng mạnh. Trong khi đó, Mỹ và Pháp đang xem xét khả năng triển khai lực lượng hải quân hộ tống tàu chở dầu qua Hormuz nhằm khôi phục dòng chảy hàng hóa, dù kế hoạch này chưa được triển khai.

"Nút thắt cổ chai" của năng lượng toàn cầu

Eo biển Hormuz nằm giữa Iran ở phía bắc và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) cùng Oman ở phía nam, nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Tuyến đường này dài khoảng 161 km và hẹp nhất chỉ khoảng 34 km, trong khi mỗi chiều lưu thông chỉ có hai làn hàng hải rộng khoảng 3 km.

Đây được xem là một trong những “nút thắt cổ chai” quan trọng nhất của hệ thống thương mại toàn cầu. Khoảng 1/5 lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển của thế giới đi qua tuyến đường này. Saudi Arabia, Iraq, Iran, Kuwait, Bahrain, Qatar và UAE đều phụ thuộc vào Hormuz để xuất khẩu dầu, với phần lớn nguồn cung được chuyển tới các thị trường châu Á.

Ngoài dầu thô, khu vực vùng Vịnh còn là trung tâm lọc hóa dầu lớn của thế giới, xuất khẩu nhiều sản phẩm như diesel, naphta và các dẫn xuất dầu mỏ khác ra toàn cầu thông qua eo biển này.

Eo biển Hormuz cũng giữ vai trò then chốt đối với thị trường khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) thế giới. Khoảng 20% nguồn cung LNG toàn cầu, phần lớn từ Qatar, đã đi qua tuyến đường biển này trong năm ngoái. Các nền kinh tế châu Á là khách hàng chính tiêu thụ lượng nhiên liệu siêu lạnh này.

Không chỉ năng lượng, nhiều loại hàng hóa khác cũng phụ thuộc vào Hormuz, bao gồm nhôm và các sản phẩm nông nghiệp như đường hay phân bón. Sự gián đoạn hiện nay diễn ra đúng thời điểm nông dân tại Bắc bán cầu chuẩn bị bước vào mùa bón phân cho vụ mùa mới, làm gia tăng nguy cơ giá nông sản và lạm phát thực phẩm leo thang.

Có thể né vận chuyển dầu qua Hormuz?

Trong các giai đoạn căng thẳng địa chính trị trước đây, Iran nhiều lần tuyên bố có khả năng phong tỏa eo biển Hormuz. Tuy nhiên, Tehran chưa từng thực hiện động thái đóng cửa hoàn toàn tuyến đường này, bởi điều đó có thể kích hoạt phản ứng mạnh từ các lực lượng hải quân phương Tây, đặc biệt là Mỹ.

Dù vậy, Iran vẫn có nhiều cách gây gián đoạn mà không cần phong tỏa hoàn toàn eo biển. Các biện pháp có thể bao gồm quấy rối tàu thương mại bằng tàu tuần tra tốc độ cao, gây nhiễu hệ thống định vị GPS, hoặc tấn công tàu chở dầu bằng tên lửa và máy bay không người lái.

Theo công ty tình báo hàng hải Windward, hơn 1.000 tàu tại Vịnh Ba Tư đã bị ảnh hưởng bởi tình trạng gây nhiễu tín hiệu định vị trong cuộc xung đột hiện nay.

Độ nông của tuyến đường thủy cũng khiến việc rải thủy lôi trở thành một nguy cơ tiềm tàng. Tuy nhiên, động thái này cũng có thể gây rủi ro cho chính tàu thuyền của Iran.

Trước nguy cơ Hormuz bị gián đoạn kéo dài, một số quốc gia sản xuất dầu đang tìm cách chuyển hướng xuất khẩu qua các tuyến thay thế. Saudi Arabia đã tăng sử dụng đường ống Đông - Tây dài hơn 1.200 km để đưa dầu từ các mỏ trong nước tới cảng Yanbu trên Biển Đỏ, với công suất tối đa khoảng 7 triệu thùng mỗi ngày.

Một số nước có thể tìm cách né eo biển Hormuz nhưng số khác gần như không có tuyến đường thay thế. Ảnh: Reuters.

UAE cũng chuyển thêm dầu sang đường ống Habshan - Fujairah, nối các mỏ dầu trong nước với cảng nằm bên vịnh Oman, có công suất khoảng 1,5 triệu thùng mỗi ngày.

Tuy nhiên, nhiều quốc gia vùng Vịnh như Kuwait, Qatar và Bahrain gần như không có tuyến đường thay thế cho hoạt động xuất khẩu. Trong khi đó, phần lớn dầu của Iraq và Iran vẫn phải đi qua eo biển Hormuz.

Việc dòng chảy hàng hóa qua tuyến vận tải quan trọng này bị gián đoạn kéo dài có thể tạo ra cú sốc đối với thị trường năng lượng và thương mại toàn cầu, làm gia tăng nguy cơ lạm phát trong bối cảnh kinh tế thế giới vốn đã đối mặt nhiều bất ổn.

Diệu Thanh