Vì sao Iran dễ dàng đóng cửa eo biển Hormuz, gây sức ép lớn lên kinh tế thế giới?

Thực hiện lời đe dọa cũ, Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz, cắt đứt tuyến đường thủy quan trọng thường vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng toàn cầu, để trả đũa các cuộc tập kích của Mỹ và Israel.

Tàu hàng Thái Lan bị tấn công và bốc cháy trên eo biển Hormuz. Ảnh: Hải quân Thái Lan.

Khi thị trường dầu mỏ lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu, Mỹ cho biết họ có thể xem xét việc hộ tống các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, điều này có thể rất khó bảo đảm. Năm ngoái (2025), lực lượng Houthi của Yemen đã chứng minh họ dễ dàng làm gián đoạn hoạt động vận chuyển trên Biển Đỏ.

Động cơ Iran phong tỏa eo biển Hormuz lần này

Khi một chỉ huy trong Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran cảnh báo vào năm 2011 rằng việc cắt đứt eo biển sẽ “dễ hơn uống một cốc nước”, thì mối đe dọa đối với eo biển đã được đưa ra nhiều lần trước đó.

Trong những năm sau đó, Lực lượng Vệ binh Iran tiếp tục cảnh báo rằng họ có thể đóng cửa eo biển, bao gồm cả trong thời kỳ căng thẳng về lệnh trừng phạt và chương trình hạt nhân của Iran vào các năm 2016 và 2018 và trong chiến dịch tập kích của Israel và Mỹ vào Iran hồi tháng 6/2025.

Các nhà phân tích luôn coi việc đóng cửa eo biển là biện pháp cuối cùng do những thay đổi chiến lược dài hạn mà nó có thể gây ra đối với kẻ thù của Iran và khả năng trả đũa nhằm vào ngành năng lượng của chính nước này.

Cuộc tập kích Iran, bắt đầu vào ngày 28/2 với vụ ám sát Lãnh tụ tối cao của nước này, đã thay đổi cục diện đó. Các quan chức Iran mô tả đây là cuộc chiến sinh tồn, với Lực lượng Vệ binh ngày càng nắm quyền kiểm soát chiến lược.

Việc phong tỏa đã chẹn đường biển của những nước nào?

Eo biển hẹp Hormuz giữa Iran và Oman, nối liền vịnh Ba Tư với vịnh Oman, là lối thoát ra biển duy nhất cho các quốc gia sản xuất dầu khí như Kuwait, Iran, Iraq, Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Thường thì khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Hiện nay, nơi lưu lượng giao thông tại đây đã giảm 97% kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến chống Iran vào ngày 28/2/2026, theo dữ liệu của Liên hợp quốc.

Giá dầu đã tăng vọt. Theo Liên hợp quốc, giá dầu cao có thể gây ra một cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt khác, như đã xảy ra sau khi xung đột vũ trang Nga - Ukraine nổ ra năm 2022.

Ngoài ra, một cuộc xung đột kéo dài cũng có thể gây ra cú sốc về nguồn cung phân bón, đe dọa an ninh lương thực toàn cầu. Theo công ty phân tích Kpler, khoảng 33% lượng phân bón của thế giới, bao gồm lưu huỳnh và amoniac, đi qua eo biển này.

Một cuộc chiến kéo dài có thể làm dấy lên nỗi lo ngại về một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu tương tự như những cuộc khủng hoảng sau cú sốc dầu mỏ ở Trung Đông vào thập niên 1970.

Vì sao khó bảo vệ eo biển trước đòn phong tỏa?

Theo công ty môi giới vận tải biển SSY Global, các tuyến đường vận chuyển tại Hormuz chỉ rộng hai hải lý và tàu thuyền phải quay đầu đối diện với các hòn đảo của Iran và một bờ biển nhiều núi cung cấp nơi ẩn nấp cho lực lượng Iran phục kích.

Hải quân chính quy của Iran phần lớn được cho là đã bị Mỹ - Israel phá hủy nhưng Lực lượng Vệ binh cách mạng Iran vẫn còn nhiều lựa chọn, bao gồm tàu tấn công nhanh, tàu ngầm mini, thủy lôi và thậm chí cả mô tô nước chứa đầy chất nổ, theo Tom Sharpe, một chỉ huy Hải quân Hoàng gia đã nghỉ hưu.

Tehran có khả năng sản xuất khoảng 10.000 máy bay không người lái (UAV) mỗi tháng, theo Trung tâm Khả năng phục hồi thông tin, một nhóm nghiên cứu phi lợi nhuận.

Việc hộ tống 3 hoặc 4 tàu mỗi ngày qua eo biển sẽ khả thi trong ngắn hạn bằng cách sử dụng 7 hoặc 8 tàu khu trục để yểm trợ, và sẽ phụ thuộc vào việc liệu rủi ro từ tàu ngầm mini đã giảm bớt hay chưa, nhưng việc thực hiện điều đó một cách bền vững trong nhiều tháng sẽ đòi hỏi nhiều nguồn lực hơn, chuyên gia Sharpe nói. Ngay cả trong tình huống triển khai tên lửa đạn đạo, phá hủy được UAV và thủy lôi của Iran, các tàu thuyền vẫn sẽ phải đối mặt với mối đe dọa từ các hoạt động cảm tử, theo Adel Bakawan, Giám đốc Viện Nghiên cứu Trung Đông và Bắc Phi châu Âu.

Nếu chiến tranh tiếp diễn trong nhiều tuần, sẽ hình thành một số hình thức hộ tống, Kevin Rowlands, biên tập viên của Tạp chí RUSI tại Viện Nghiên cứu quân sự hoàng gia Anh, cho biết.

“Thế giới cần dầu mỏ được vận chuyển từ vùng Vịnh, vì vậy người ta đang có kế hoạch triển khai các biện pháp bảo vệ”, ông nói.

Mỹ và các nước khác hứa gì?

Tổng thống Donald Trump cho biết Mỹ sẽ bảo vệ các tàu chở dầu qua eo biển, nhưng đã có các vụ tấn công vào tàu hàng và rất ít hàng hóa có thể đi qua đây. Hải quân Mỹ vẫn chưa thực sự sẵn sàng cho việc áp tải tại đây. Ông Trump cũng cho biết đã ra lệnh cho Tập đoàn Tài chính phát triển Mỹ (USDC) cung cấp bảo hiểm và bảo lãnh cho các công ty vận tải biển. Nhưng tình hình thực địa vẫn chưa khả quan.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho biết một số quốc gia châu Âu, Ấn Độ và các quốc gia châu Á khác đang lên kế hoạch cho một sứ mệnh chung để bảo vệ. Nhưng ông nói rằng hoạt động như vậy chỉ có thể diễn ra sau khi xung đột kết thúc.

Pháp cũng đã xúc tiến triển khai một số tàu hải quân, bao gồm cả nhóm tác chiến tàu sân bay, đến phía đông Địa Trung Hải, Biển Đỏ...

Thủ tướng Anh Keir Starmer đã nói chuyện với các nhà lãnh đạo Đức và Italy về các lựa chọn để hỗ trợ vận tải thương mại qua eo biển.

Tình hình các điểm nghẽn khác

Lực lượng Houthi của Yemen, một nhóm đồng minh với Tehran nhưng có kho vũ khí quân sự nhỏ hơn nhiều so với Iran, đã tìm cách chặn hầu hết giao thông hàng hải đi qua Biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandab trên đường đến kênh đào Suez trong hơn hai năm qua, bất chấp sự bảo vệ của lực lượng do Mỹ và Liên minh châu Âu dẫn đầu.

Hầu hết các công ty vận tải biển vẫn đang sử dụng tuyến đường dài hơn nhiều, đi qua mũi phía Nam của châu Phi. Công ty vận tải biển Maersk của Đan Mạch cho biết họ sẽ bắt đầu quay trở lại tuyến đường Suez một cách dần dần từ đầu năm.

Lực lượng do EU dẫn đầu đã thành công hơn trong việc chống lại nạn cướp biển ngoài khơi bờ biển Somalia, nhưng đó là chống lại các lực lượng được trang bị kém hơn nhiều so với Lực lượng Vệ binh cách mạng Iran.

Vậy có phương án nào thay thế cho eo biển Hormuz?

UAE và Saudi Arabia đã tìm cách bỏ qua eo biển này bằng cách xây dựng thêm các đường ống dẫn dầu. Nhưng những đường ống đó hiện không hoạt động và vụ tấn công vào đường ống dẫn dầu Đông - Tây của Saudi Arabia do lực lượng dân quân Houthi thực hiện năm 2019 cho thấy phương án thay thế đó cũng dễ bị tổn thương.

Trí Nhân/VOV.VN biên dịch Nguồn: Reuters