Vì sao mùa thu nên ngủ sớm hơn mùa hè?

Khi mùa thu đến, việc ngủ sớm trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Khi tiết trời chuyển từ hạ sang thu, không ít người vẫn giữ thói quen đi ngủ muộn như những ngày hè oi nóng. Tuy nhiên, theo y học cổ truyền, mùa thu là thời điểm dương khí bắt đầu thu liễm, âm khí dần tăng lên, cơ thể cũng cần điều chỉnh nhịp sinh hoạt để thích nghi với sự thay đổi của tự nhiên.

1. Mùa thu là thời điểm cơ thể cần ‘thu liễm’ theo tự nhiên

Theo ThS.BS. Nguyễn Quang Dương, Khoa Ngoại, Bệnh viện Tuệ Tĩnh, y học cổ truyền cho rằng con người là một phần của tự nhiên, vì vậy mọi hoạt động sinh lý đều chịu ảnh hưởng của quy luật biến đổi của trời đất.

Theo học thuyết dưỡng sinh trong Hoàng Đế Nội Kinh, mỗi mùa có một cách chăm sóc sức khỏe khác nhau. Mùa xuân chủ phát sinh, mùa hạ chủ sinh trưởng, mùa thu chủ thu liễm, mùa đông chủ tàng chứa. Vì vậy, khi bước sang mùa thu, cơ thể không còn cần tiêu hao nhiều năng lượng như mùa hè mà bắt đầu chuyển sang trạng thái tích lũy, bảo tồn và chuẩn bị cho mùa đông.

Chính vì thế, người xưa khuyên "ngủ sớm, dậy sớm" vào mùa thu. Đi ngủ sớm giúp dương khí (phần năng lượng và chức năng mang tính dương của cơ thể) thuận lợi quy tàng vào bên trong, hạn chế hao tổn tinh khí, đồng thời tạo điều kiện để các tạng phủ được nghỉ ngơi và phục hồi.

Ngược lại, nếu vẫn thường xuyên thức khuya như mùa hè, cơ thể sẽ khó thích nghi với nhịp thay đổi của thiên nhiên, làm tiêu hao chính khí(năng lực tổng thể của cơ thể giúp duy trì trạng thái khỏe mạnh, thích nghi với môi trường và chống lại các yếu tố gây bệnh), dễ mệt mỏi và tăng nguy cơ mắc các bệnh khi giao mùa.

Ngâm chân trước khi ngủ giúp an thần, ngủ ngon hơn. Ảnh: AI.

2. Ngủ sớm giúp dưỡng phế, dưỡng âm và hạn chế khô táo

Trong ngũ hành, mùa thu ứng với tạng phế. Đặc điểm nổi bật của mùa thu là táo khí (hanh khô) tăng lên, dễ làm tổn thương tân dịch (các chất dịch có tác dụng làm ẩm, nuôi dưỡng và duy trì hoạt động của cơ thể) trong cơ thể.

Theo Đông y, phế là tạng "ưa nhuận, ghét táo". Khi thời tiết hanh khô kết hợp với việc thức khuya kéo dài, âm dịch (phần vật chất, chất dịch mang tính âm trong cơ thể) càng bị tiêu hao nhiều hơn. Điều này khiến nhiều người xuất hiện các triệu chứng như khô họng, khô miệng; ho khan, ít đờm; da khô, môi nứt nẻ; táo bón; khô mũi hoặc chảy máu cam.

Giấc ngủ ban đêm là thời điểm quan trọng để cơ thể phục hồi âm dịch. Ngủ đủ và ngủ sớm giúp giảm tiêu hao tân dịch, hỗ trợ nuôi dưỡng phế, từ đó góp phần hạn chế các biểu hiện khô táo thường gặp trong mùa thu. Dưới góc nhìn y học hiện đại, giấc ngủ sâu còn là thời điểm cơ thể tăng tiết hormon melatonin và hormon tăng trưởng, thúc đẩy sửa chữa tế bào, điều hòa miễn dịch và phục hồi các tổn thương sau một ngày hoạt động.

3. Ngủ sớm giúp ổn định tinh thần, giảm lo âu

Theo học thuyết Ngũ chí của Đông y, mùa thu tương ứng với cảm xúc ưu và bi. Khi thời tiết chuyển sang se lạnh, ánh sáng ban ngày giảm dần, nhiều người dễ xuất hiện cảm giác buồn bã, uể oải hoặc lo âu hơn bình thường.

Nếu thường xuyên thức khuya, thần khí không được nuôi dưỡng đầy đủ sẽ khiến giấc ngủ nông, dễ tỉnh giấc, sáng dậy mệt mỏi, giảm khả năng tập trung và ảnh hưởng đến cảm xúc.

Ngủ sớm giúp tâm thần được yên ổn, khí huyết lưu thông điều hòa, từ đó cải thiện chất lượng giấc ngủ và duy trì trạng thái tinh thần tích cực hơn trong mùa thu.

Nhiều nghiên cứu hiện đại cũng cho thấy ngủ không đủ giấc hoặc ngủ quá muộn có thể làm tăng hormon căng thẳng cortisol, ảnh hưởng đến tâm trạng và khả năng miễn dịch.

4. Ngủ sớm còn giúp tăng sức đề kháng khi giao mùa

Giao mùa là thời điểm nhiệt độ, độ ẩm và thời tiết thay đổi thất thường, tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh đường hô hấp phát triển. Theo Đông y, khi chính khí suy giảm, tà khí như phong (gió), hàn (lạnh), táo (khô) dễ xâm nhập cơ thể, gây cảm mạo, viêm họng, ho hoặc làm bùng phát các bệnh mạn tính.

Giấc ngủ đầy đủ là một trong những yếu tố quan trọng giúp bảo tồn chính khí. Trong khi ngủ, nhiều quá trình điều hòa miễn dịch diễn ra, góp phần hỗ trợ hoạt động của hệ miễn dịch và phục hồi chức năng của nhiều cơ quan. Vì vậy, ngủ sớm không chỉ giúp cơ thể thích nghi tốt hơn với thời tiết mùa thu mà còn góp phần giảm nguy cơ mắc các bệnh giao mùa.

5. Nên đi ngủ lúc nào vào mùa thu?

Theo ThS.BS. Nguyễn Quang Dương, khi bước vào mùa thu nên điều chỉnh giờ ngủ sớm hơn mùa hè khoảng 30–60 phút.

Thời điểm thích hợp là khoảng 21 giờ 30 đến 22 giờ 30 và hạn chế thức sau 23 giờ. Buổi sáng nên thức dậy sớm, vận động nhẹ nhàng, hít thở không khí trong lành để giúp phế hấp thu thanh khí (khí trong sạch, tinh khiết), đồng thời thải ra trọc khí tích tụ, tăng cường lưu thông khí huyết.

Để dễ đi vào giấc ngủ, nên duy trì giờ ngủ cố định mỗi ngày, hạn chế sử dụng điện thoại hoặc máy tính trước khi ngủ, tránh uống trà đặc, cà phê hoặc ăn quá no vào buổi tối. Ngâm chân nước ấm, xoa bóp gan bàn chân hoặc tập hít thở chậm trước khi đi ngủ cũng là những phương pháp dưỡng sinh đơn giản giúp an thần, ngủ ngon hơn.

Trong trường hợp mất ngủ kéo dài, ngủ không sâu giấc hoặc thường xuyên mệt mỏi sau khi ngủ dậy, người bệnh nên đến cơ sở y học cổ truyền hoặc chuyên khoa để được thăm khám, xác định nguyên nhân và có hướng điều trị phù hợp, không nên tự ý sử dụng các thuốc an thần hoặc thuốc ngủ.

Tóm lại, dưỡng sinh mùa thu không chỉ là điều chỉnh chế độ ăn uống mà còn cần thay đổi nhịp sinh hoạt để phù hợp với quy luật của thiên nhiên. Đi ngủ sớm hơn mùa hè là một thói quen đơn giản nhưng mang lại nhiều lợi ích như bảo tồn chính khí, dưỡng phế, dưỡng âm, ổn định tinh thần và tăng sức đề kháng. Duy trì giấc ngủ đúng giờ kết hợp ăn uống điều độ, vận động hợp lý và giữ tinh thần thư thái sẽ giúp cơ thể thích nghi tốt với thời tiết giao mùa, góp phần phòng ngừa nhiều bệnh lý thường gặp trong mùa thu.