Vì sao Mỹ cho trinh sát cơ SR-71 nghỉ hưu dù chưa có máy bay nào bay nhanh hơn?

Trinh sát cơ SR-71 Blackbird chưa bao giờ bị một chiếc máy bay khác vượt qua về tốc độ trong vai trò máy bay tác chiến. Nó có thể bay trên Mach 3, hoạt động ở độ cao hơn 25 km và từng lập kỷ lục hơn 3.500 km/h.

Thế nhưng Mỹ vẫn quyết định đưa toàn bộ đội bay này ra khỏi biên chế.

Vấn đề là chi phí để duy trì một chiếc máy bay được chế tạo cho vận tốc Mach 3 ngày càng khó tương xứng với nhiệm vụ mà nó đảm nhận.

Không quân Mỹ chính thức cho đội bay SR-71 nghỉ hưu ngày 26/1/1990, trong bối cảnh ngân sách quốc phòng giảm và chi phí vận hành Blackbird rất cao. Bản thân Bảo tàng Quốc gia Không quân Mỹ cũng xác định đây là 2 nguyên nhân chính dẫn tới quyết định khi đó.

SR-71 là một hệ thống cực kỳ phức tạp. Máy bay cần nhiên liệu JP-7 đặc biệt, máy bay tiếp dầu KC-135Q/T, đội ngũ kỹ thuật có chuyên môn riêng và quy trình bảo dưỡng rất khắt khe.

Những yêu cầu này tạo ra một chuỗi hậu cần lớn chỉ để duy trì khả năng hoạt động của một số lượng máy bay tương đối nhỏ.

Ngay cả nhân lực cũng là một vấn đề. Không quân Mỹ cho biết chỉ có 86 phi công được đào tạo và đủ điều kiện thực hiện nhiệm vụ trên SR-71.

Một phi công từng vận hành Blackbird cho biết trong 7 năm tham gia chương trình, ông chỉ tích lũy 738 giờ bay trên loại máy bay này và bình thường chỉ có thể thực hiện khoảng 2 chuyến mỗi tháng. Trong khi đó, công nghệ trinh sát đang thay đổi.

Vệ tinh có thể quan sát những khu vực rộng lớn mà không cần đưa một máy bay có người lái vào vùng phòng không đối phương.

Các hệ thống tình báo điện tử cũng ngày càng phát triển. Máy bay U-2 được nâng cấp tiếp tục đảm nhiệm nhiệm vụ trinh sát độ cao lớn với chi phí và yêu cầu vận hành khác SR-71.

Không quân Mỹ sau này còn phát triển các phương tiện không người lái như RQ-4 Global Hawk. Lịch sử của Không đoàn Trinh sát số 9 cho thấy sau khi SR-71 nghỉ hưu, U-2 tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ thu thập tình báo, còn RQ-4 được đưa vào lực lượng này từ năm 2002. Điều đó tạo ra một sự thay đổi căn bản trong tư duy trinh sát.

Trong thời kỳ SR-71 ra đời, một trong những cách hiệu quả nhất để thu thập thông tin ở khu vực nguy hiểm là đưa một chiếc máy bay cực nhanh và cực cao vào đó.

Nhưng khi vệ tinh, cảm biến và máy bay không người lái phát triển, Mỹ có thêm nhiều phương án thu thập dữ liệu mà không nhất thiết phải duy trì một chiếc máy bay phức tạp như Blackbird.

SR-71 từng được đưa trở lại biên chế vào năm 1995. Một số chiếc được cải tạo và bắt đầu thực hiện lại nhiệm vụ, nhưng chương trình nhanh chóng đối mặt với vấn đề ngân sách.

Tài liệu lịch sử của Không đoàn Trinh sát số 9 cho biết việc phân bổ ngân sách cho chương trình tiếp tục gặp trở ngại, hoạt động bị dừng và Không quân Mỹ ra lệnh chấm dứt chương trình vào tháng 4/1998. Đến ngày 6/3/1998, Không quân Mỹ một lần nữa cho dòng trinh sát cơ SR-71 nghỉ hưu.

Điều đáng chú ý là quyết định này không có nghĩa Blackbird đã mất hết giá trị. Trong giai đoạn tái hoạt động, SR-71 vẫn chứng minh được khả năng trinh sát mà rất ít phương tiện khác có thể thay thế hoàn toàn. Nhưng quân đội không chỉ đánh giá một khí tài bằng tốc độ hoặc thành tích kỹ thuật.

Họ còn phải tính chi phí, tần suất hoạt động, nhân lực, bảo dưỡng, hậu cần và khả năng đáp ứng nhiệm vụ trong tương lai.

Đó chính là điểm khiến SR-71 trở thành một trường hợp đặc biệt trong lịch sử hàng không quân sự. Chiếc máy bay vẫn cực nhanh. Vẫn cực cao. Vẫn rất khó bị đánh chặn. Nhưng thế giới mà nó hoạt động trong đó đã thay đổi.

Kỷ nguyên mới không nhất thiết cần một chiếc máy bay bay nhanh hơn SR-71. Nó cần những hệ thống có thể thu thập nhiều dữ liệu hơn, liên tục hơn và với chi phí phù hợp hơn. Vì vậy, Blackbird không thực sự bị đánh bại trên bầu trời.

Và đó có lẽ là nghịch lý lớn nhất của SR-71: một trong những chiếc máy bay thành công nhất về mặt kỹ thuật lại trở thành một trong những nền tảng khó duy trì nhất khi công nghệ tình báo bước sang thế hệ mới.

Chuyến bay quân sự cuối cùng của SR-71 diễn ra năm 1997. Chiếc Blackbird thực hiện chuyến bay cuối cùng vào ngày 9/10/1999 tại triển lãm hàng không Edwards, nhưng đó là chuyến bay trình diễn chứ không phải nhiệm vụ quân sự.