Vì sao nắng nóng gay gắt toàn cầu?

Các đợt nắng nóng tràn qua nhiều nơi tại châu Âu, Trung Đông và Nam Á, gây nguy hiểm cho nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Ảnh: NASA.

Ngày 25/5, các cơ quan khí tượng châu Âu như Met Office (Anh) và Météo-France (Pháp) cảnh báo người dân về nhiệt độ nóng “chưa từng có” tại khu vực Tây Âu, dao động khoảng 35℃, là mức nguy hiểm gia tăng nguy cơ tử vong cho người già và trẻ em. Ngày 26/5, Hà Nội và nhiều nơi ở miền Bắc và miền Trung Việt Nam cũng đang ở giai đoạn đỉnh điểm của nắng nóng, ghi nhận mức nhiệt gay gắt lên đến 40℃.

Lý giải cho hiện tượng này, các chuyên gia nhận định đây là một kịch bản được dự báo từ trước dựa trên những thay đổi đáng kể trong đồ thị nhiệt độ toàn cầu năm 2023-2025.

Theo dữ liệu từ Dịch vụ Biến đổi Khí hậu Copernicus (C3S), nhiệt độ bề mặt toàn cầu năm 2025 đã tiến đến ngưỡng 1,47℃ so với thời kỳ tiền công nghiệp. Đây là mức sát giới hạn 1,5℃ mà Hiệp định Paris năm 2015 cố gắng ngăn không trở thành thực tế.

Nền nhiệt mới được hình thành

Kể từ Cách mạng Công nghiệp (1850-1900), lượng khí nhà kính tích lũy trong khí quyển đã hoạt động bằng cách "giam" nhiệt bức xạ từ mặt đất không thể thoát ra ngoài sau khi mặt trời chiếu xuống. Tốc độ nóng lên toàn cầu hiện đạt 0,4℃ mỗi thập kỷ, cao gấp đôi so với 2 thập kỷ trước.

Hệ quả không chỉ đơn giản là nhiệt độ tăng. Các nhà khoa học tại Đại học Yale, Mỹ, mô tả đây là "sự tái cấu trúc của toàn bộ hệ thống hoàn lưu khí quyển".

Một người đàn ông đạp xe gần bãi rác vào một ngày hè nóng nực trong đợt nắng nóng ở New Delhi, Ấn Độ. Ảnh: Reuters.

"Đợt nắng cao điểm hồi tháng 3 ở Mỹ không phải mùa hè đến sớm. Đó là dấu hiệu dòng phản lực (jet stream) đang bị biến đổi khí hậu kéo lệch khỏi quỹ đạo thông thường. Từ đó, các khối không khí nóng xâm nhập vào những thời điểm và khu vực mà trước đây chúng không thể chạm tới, gây ra hiện tượng thời tiết bất thường", nhà khoa học khí hậu Daniel Swain tại Đại học California phân tích.

Giới khoa học dự báo đến năm 2029, ngưỡng tăng nhiệt 1,5°C sẽ không còn là mức đỉnh kỷ lục mà có thể trở thành trạng thái bình thường mới, toàn thế giới sẽ nóng hơn trong tương lai.

Sự cộng hưởng El Nino và vòm nhiệt

Trên nền nhiệt toàn cầu đã bị đẩy lên sẵn, hai cơ chế El Nino và vòm nhiệt khuếch đại lẫn nhau, biến những đợt nắng nóng vốn có thể chịu đựng được trở thành khủng hoảng.

El Nino là hiện tượng khí hậu tự nhiên xảy ra khi nhiệt độ nước biển bề mặt tại vùng trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nóng lên bất thường.

Sự thay đổi này làm suy yếu hoặc đảo lộn các mô hình gió thông thường trên toàn cầu, kéo theo hàng loạt biến động về mưa, nhiệt độ và các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Nhiệt độ trung bình toàn cầu hàng năm từ năm 1980 đến năm 2025 được hiển thị so với nhiệt độ trung bình toàn cầu thời kỳ tiền công nghiệp (1850-1900). Biểu đồ: Bộ Môi trường và Biến đổi khí hậu Canada.

Cơ quan quản lý khí quyển và đại dương quốc gia Mỹ (NOAA) ước tính 62% khả năng El Nino chính thức hình thành trong tháng 6-8 năm nay, với xác suất trở thành sự kiện gây ảnh hưởng mạnh vào cuối năm.

Tuy nhiên, El Nino chỉ giải thích xu hướng nắng nóng chung. Để hiểu tại sao từng khu vực bị tác động bởi cường độ cục bộ khắc nghiệt, cần thêm một yếu tố: vòm nhiệt (heat dome), hay còn gọi là bong bóng nhiệt.

El Nino đóng vai trò là cỗ máy xáo trộn hoàn lưu gió toàn cầu trên diện rộng. Nó tạo điều kiện cho vòm nhiệt thiết lập dễ dàng hơn như một bẫy nhiệt cục bộ - hệ thống áp cao tầng khí quyển nén không khí xuống thấp, giữ khối không khí nóng đứng yên tại chỗ, ngăn mây và mưa hình thành.

Nghiên cứu công bố trên Kỷ yếu của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia năm 2025 cho thấy các mô hình khí quyển “khóa chặt” thời tiết cực đoan tại chỗ theo kiểu này đã tăng gần gấp 3 lần kể từ những năm 1950 do biến đổi khí hậu và các tác động từ con người.

Bà Deirdre Des Jardins, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu nước California, đánh giá: "Dòng phản lực - vành đai gió tốc độ cao bao quanh Bắc bán cầu, vốn có vai trò ngăn không khí nóng lan lên các vĩ độ cao. Tuy nhiên, nó đang yếu dần và dao động bất thường hơn khi Bắc Cực ấm lên nhanh gấp đôi phần còn lại của thế giới. Hệ quả là bầu khí quyển đã bị tái cấu trúc theo cách ưu tiên các vòm nhiệt cực đoan".

Người dân giải nhiệt tại đài phun nước ở Đài tưởng niệm Thế chiến II tại Washington DC, Mỹ trong đợt nắng nóng gay gắt. Ảnh: Reuters.

Mỗi năm trong giai đoạn 2000-2019, khoảng 489.000 người tử vong vì các nguyên nhân liên quan đến nắng nóng. Con số thực tế còn cao hơn, vì đây là dạng tử vong bị báo cáo thiếu sót nhiều nhất trong tất cả các loại thảm họa thời tiết.

Thiệt hại kinh tế đi kèm cũng không kém phần nghiêm trọng: mùa màng thất thu, lưới điện quá tải, sản xuất đình trệ và chi phí y tế leo thang đang bào mòn ngân sách của những quốc gia dễ tổn thương.

Tháng 4 vừa qua, Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Quỹ Rockefeller cam kết 11,5 triệu USD để mở rộng hệ thống cảnh báo sớm nắng nóng tại Nam Á và Đông Nam Á - khu vực chiếm 45% tổng số ca tử vong liên quan nắng nóng toàn cầu.

Theo nghiên cứu trên tạp chí Scientific Reports, ngay trong giai đoạn 2030-2059, mức phơi nhiễm với nhiệt độ đe dọa tính mạng tại khu vực này sẽ tăng theo cấp số nhân.

Tiến sĩ Joy Shumake-Guillemot, người điều phối chương trình, thừa nhận nghịch lý lớn nhất của cuộc khủng hoảng: "Chúng ta có đủ công cụ để ứng phó, nhưng chúng chỉ có hiệu quả nếu các thể chế kết nối và thống nhất một hướng đi".

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khó đoán, giới chuyên gia không còn đặt câu hỏi liệu những đợt nắng nóng như thế này có trở thành thường lệ không. Họ đang tính toán nó sẽ xảy ra nhanh đến mức nào, cũng như khả năng thích nghi kịp thời của con người với tình trạng nắng nóng kỷ lục kéo dài.