Vì sao nhà Mạc thất thủ ở Thăng Long nhưng vẫn tồn tại dai dẳng ở Cao Bằng?

Trong lịch sử Việt Nam, không ít triều đại đã sụp đổ sau khi mất kinh đô hoặc thất bại trong một trận chiến quyết định. Nhà Hồ nhanh chóng tan rã sau cuộc xâm lược của quân Minh đầu thế kỷ XV. Nhà Tây Sơn cũng nhanh chóng bị cuốn khỏi vũ đài chính trị khi Phú Xuân thất thủ vào năm 1801. Thế nhưng nhà Mạc lại là một trường hợp khác thường. Sau khi mất Thăng Long vào năm 1592 và bị đánh bại bởi lực lượng Lê – Trịnh, họ Mạc không biến mất mà tiếp tục tồn tại ở vùng biên viễn Cao Bằng cho đến năm 1677. Điều gì đã giúp một vương triều tưởng như đã diệt vong vẫn có thể kéo dài sinh mệnh thêm gần một thế kỷ?

Để hiểu điều đó, cần nhìn lại hoàn cảnh lịch sử cuối thế kỷ XVI. Sau khi Mạc Đăng Dung lập ra nhà Mạc năm 1527, triều đại này nhanh chóng kiểm soát phần lớn lãnh thổ Đại Việt. Tuy nhiên, nhiều cựu thần nhà Lê không chấp nhận sự thay đổi triều đại. Năm 1533, lực lượng trung hưng nhà Lê được dựng lên tại Thanh Hóa dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Kim. Từ đó hình thành cuộc chiến Nam triều – Bắc triều kéo dài hàng chục năm.

Lư hương thời Mạc, thế kỷ 16-17. Ảnh: Quốc Lê.

Trong suốt hơn nửa thế kỷ, chiến sự liên tục diễn ra giữa hai phe. Dù nhiều lần giành ưu thế, nhà Mạc dần suy yếu trước sức ép quân sự ngày càng lớn từ lực lượng Lê – Trịnh. Đến năm 1592, quân của Trịnh Tùng mở cuộc tổng tấn công quy mô lớn, chiếm được Thăng Long. Vua Mạc Mậu Hợp bị bắt và xử tử. Về lý thuyết, đây là thời điểm nhà Mạc đã chấm dứt vai trò của một triều đại cai trị đất nước.

Tuy nhiên, trên thực tế, họ Mạc vẫn còn những căn cứ quân sự và lực lượng trung thành ở vùng Đông Bắc. Các thành viên hoàng tộc còn sống nhanh chóng rút lên khu vực Cao Bằng, nơi địa hình hiểm trở và xa trung tâm quyền lực. Đây chính là yếu tố đầu tiên giải thích sự tồn tại dai dẳng của nhà Mạc.

Cao Bằng vào thế kỷ XVI và XVII là vùng núi cao nằm sát biên giới Trung Hoa. Những dãy núi đá vôi trùng điệp, các thung lũng hẹp và hệ thống đường giao thông khó khăn tạo thành một pháo đài tự nhiên gần như lý tưởng. Đối với các đạo quân xuất phát từ đồng bằng Bắc Bộ, việc tổ chức chiến dịch quy mô lớn ở khu vực này vô cùng tốn kém và phức tạp. Ngay cả khi giành chiến thắng trong một trận đánh, việc duy trì kiểm soát lâu dài cũng không dễ dàng.

Yếu tố thứ hai, và có lẽ quan trọng hơn, là sự bảo hộ từ triều đình nhà Minh rồi sau đó là nhà Thanh ở Trung Hoa. Sau biến cố năm 1540, khi Mạc Đăng Dung chấp nhận thần phục nhà Minh để tránh nguy cơ chiến tranh, họ Mạc thiết lập được mối quan hệ tương đối đặc biệt với phương Bắc. Dù không hoàn toàn ủng hộ nhà Mạc cai trị Đại Việt, các triều đình Trung Hoa cũng không muốn chứng kiến họ bị tiêu diệt hoàn toàn.

Nguyên nhân nằm ở lợi ích chiến lược. Đối với Bắc Kinh, việc duy trì một thế lực thân thiện tại khu vực biên giới giúp tạo ra vùng đệm giữa Trung Quốc và chính quyền Lê – Trịnh. Vì vậy, sau khi mất Thăng Long, các vua Mạc vẫn được nhà Minh công nhận ở một mức độ nhất định và được hậu thuẫn kiểm soát vùng Cao Bằng.

Trong nhiều giai đoạn, mỗi khi quân Lê – Trịnh mở các chiến dịch lớn nhằm tiêu diệt họ Mạc, vấn đề ngoại giao với Trung Hoa lại xuất hiện. Triều đình Lê trung hưng không thể hành động hoàn toàn tự do vì luôn phải cân nhắc phản ứng từ phương Bắc. Điều này tạo ra khoảng không gian chính trị giúp nhà Mạc kéo dài sự tồn tại.

Một nguyên nhân khác là bản thân chính quyền Lê – Trịnh cũng không phải lúc nào cũng đủ nguồn lực để tập trung tiêu diệt họ Mạc. Sau khi giành lại Thăng Long, các chúa Trịnh phải đối mặt với nhiều vấn đề lớn hơn. Họ cần khôi phục đất nước sau nhiều thập niên nội chiến, củng cố quyền lực trong nước và đặc biệt là đối phó với thế lực họ Nguyễn ở Đàng Trong.

Từ đầu thế kỷ XVII, cuộc chiến Trịnh – Nguyễn ngày càng trở nên gay gắt. Các chúa Trịnh phải dồn phần lớn nhân lực, tài chính và quân đội cho mặt trận phía Nam. Trong bối cảnh đó, vùng Cao Bằng xa xôi tuy là một mối đe dọa tiềm tàng nhưng chưa đủ nguy hiểm để trở thành ưu tiên hàng đầu.

Ngoài ra, nhà Mạc cũng không hoàn toàn bị cô lập. Trong nhiều thập niên, họ vẫn duy trì được bộ máy cai trị riêng, thu thuế, tuyển quân và xây dựng mạng lưới liên minh với các thủ lĩnh địa phương vùng biên giới. Nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số ở khu vực Đông Bắc có mối quan hệ chặt chẽ với chính quyền họ Mạc. Điều này giúp triều đình lưu vong duy trì nguồn nhân lực và hậu cần cần thiết để tồn tại.

Điều đáng chú ý là trong thời gian ở Cao Bằng, các vua Mạc không còn nuôi tham vọng thực tế về việc khôi phục quyền cai trị toàn bộ Đại Việt như trước. Mục tiêu quan trọng hơn là bảo vệ vùng lãnh thổ còn lại và duy trì dòng dõi hoàng tộc. Chính sự điều chỉnh mục tiêu này giúp họ tồn tại lâu hơn nhiều so với các triều đại thất thế khác.

Tuy nhiên, sự tồn tại ấy cuối cùng cũng có giới hạn. Năm 1644, nhà Minh sụp đổ, nhà Thanh lên thay. Trật tự chính trị ở Đông Á thay đổi sâu sắc. Ban đầu, nhà Thanh vẫn duy trì thái độ tương đối mềm dẻo với họ Mạc, nhưng theo thời gian, quan hệ giữa triều đình Thanh và chính quyền Lê – Trịnh dần được cải thiện.

Khi không còn giá trị chiến lược như trước, nhà Mạc mất đi chỗ dựa quan trọng nhất. Năm 1677, quân Lê – Trịnh mở cuộc tấn công quyết định vào Cao Bằng. Vua Mạc Kính Vũ chạy sang Trung Hoa. Căn cứ cuối cùng của nhà Mạc bị xóa bỏ, khép lại gần 150 năm tồn tại của một triều đại từng thống trị Đại Việt.

Lịch sử nhà Mạc ở Cao Bằng cho thấy sự tồn tại của một vương triều không chỉ phụ thuộc vào việc giữ hay mất kinh đô. Địa lý, ngoại giao, tương quan lực lượng khu vực và những biến động quốc tế đôi khi có vai trò quyết định không kém các trận đánh trên chiến trường. Chính sự kết hợp giữa địa hình hiểm trở của Cao Bằng, sự bảo hộ từ các triều đại Trung Hoa và những ưu tiên chiến lược khác của chính quyền Lê – Trịnh đã giúp nhà Mạc kéo dài sự sống thêm hơn tám thập niên sau khi mất Thăng Long, tạo nên một trong những chương đặc biệt nhất của lịch sử Việt Nam thời trung đại.

--------------------------

Tài liệu tham khảo:

Đại Việt sử ký toàn thư / Ngô Sĩ Liên.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục / Quốc sử quán triều Nguyễn.Việt Nam sử lược / Trần Trọng Kim.