Vì sao nhiều bức tượng La Mã cổ đại bị mất đầu?

Những bức tượng La Mã cổ đại thường khiến người xem ấn tượng bởi vẻ đẹp tinh xảo và khả năng tồn tại qua hàng nghìn năm. Tuy nhiên, có một điều khá kỳ lạ là rất nhiều bức tượng ngày nay không còn nguyên vẹn. Có tượng bị mất mũi, gãy tay, nhưng phổ biến hơn cả là những bức tượng không còn phần đầu.

Vì sao nhiều bức tượng La Mã cổ đại lại bị mất đầu vẫn là câu hỏi khiến không ít người tò mò. Ảnh: DEA/A. DAGLI ORTI/Getty Images.

GS Rachel Kousser, chuyên gia lịch sử nghệ thuật tại Đại học Brooklyn (Mỹ) cho biết, nguyên nhân thường gặp nhất là phần cổ tượng dễ bị gãy. Đây là vị trí khá nhỏ so với đầu và thân, nên khi tượng bị đổ, va đập hoặc di chuyển qua nhiều nơi, phần đầu thường dễ bị tách rời.

Dù vậy, không phải trường hợp nào cũng là tai nạn. Người La Mã cổ đại đôi khi cố tình phá hủy tượng của những nhân vật bị lên án. Hình thức trừng phạt này được gọi là "damnatio memoriae", nghĩa là xóa bỏ ký ức về một người. Khi một hoàng đế qua đời và bị Viện Nguyên lão La Mã lên án, tên của người đó có thể bị xóa khỏi các ghi chép, tài sản bị tịch thu, còn tượng và chân dung bị phá hủy hoặc chỉnh sửa. Hoàng đế Nero là một trong những trường hợp từng chịu hình thức xử lý này.

Một số bức tượng khác lại được chế tác với phần đầu có thể tháo rời ngay từ đầu. Theo chuyên gia tại Bảo tàng J. Paul Getty ở Los Angeles (Mỹ), cách làm này cho phép các nghệ nhân sử dụng vật liệu khác nhau cho phần đầu và thân, hoặc thay thế đầu tượng khi cần.

Các nhà khảo cổ có thể nhận biết loại tượng này qua phần cổ được đẽo gọt nhẵn, có chỗ lắp ghép rõ ràng, thay vì những vết gãy không đều.

Sự khác biệt giữa phần đầu tượng được thiết kế để tháo rời (bên trái) và phần đầu bị gãy khỏi thân (bên phải). Ảnh: Getty's Open Content Program.

Việc tượng La Mã bị mất đầu cũng xảy ra trong thời hiện đại. Kenneth Lapatin cho biết một số người buôn cổ vật có thể cố tình tách đầu tượng để bán riêng, bởi hai món đồ đôi khi mang lại nhiều tiền hơn một bức tượng nguyên vẹn.

Trường hợp được nhắc đến là bức tượng người phụ nữ mặc áo choàng tại Bảo tàng Getty. Khi bảo tàng mua tác phẩm cao khoảng 2,1 m vào năm 1972, phần đầu đã biến mất. Tuy nhiên, những bức ảnh lưu trữ cho thấy tượng vẫn còn đầu vào những năm 1930. Sau đó, một chuyên gia của bảo tàng phát hiện phần đầu bằng đá cẩm thạch được rao bán có hình dáng rất giống với phần bị thiếu.

Phần đầu của bức tượng người phụ nữ mặc áo choàng đã được ghép lại với thân sau khi bị tách rời trong thế kỷ 20, có thể do hoạt động buôn bán cổ vật.

Các chuyên gia xác nhận phần đầu và thân thuộc cùng một bức tượng, nhưng việc ghép lại không dễ dàng do phần cổ đã bị đục và khoan. Sau quá trình phục hồi, tác phẩm cuối cùng cũng được đưa về hình dáng nguyên vẹn.

Không phải bức tượng La Mã mất đầu nào cũng có thể xác định được nguyên nhân. Tuy nhiên, qua những dấu vết còn lại, các nhà khảo cổ có thể phân biệt phần nào là hư hỏng do thời gian, đâu là kết quả của việc cố tình tháo rời hoặc phá hủy.