Vì sao nói thời Lê trung hưng là giai đoạn 'đậm chất tiểu thuyết lịch sử'?

Trong lịch sử Việt Nam, hiếm có giai đoạn nào vừa phức tạp, dữ dội, vừa giàu màu sắc bi kịch và kịch tính như thời kỳ Lê trung hưng. Kéo dài từ thế kỷ 16 đến cuối thế kỷ 18, đây là thời đại mà ngai vàng tồn tại nhưng thực quyền nhiều khi nằm trong tay kẻ khác; các tập đoàn phong kiến thay nhau thao túng triều đình; chiến tranh liên miên chia cắt đất nước; còn số phận con người thì bị cuốn vào vòng xoáy quyền lực khốc liệt. Chính vì vậy, có thể nói thời Lê trung hưng là một giai đoạn “đậm chất tiểu thuyết lịch sử” bậc nhất trong lịch sử Việt Nam.

Điều đầu tiên tạo nên màu sắc tiểu thuyết cho thời kỳ này chính là sự xuất hiện dày đặc của những nhân vật lớn với tính cách đặc biệt và số phận đầy biến động. Mở đầu thời Lê trung hưng là hình tượng Nguyễn Kim – người khởi xướng phong trào phục hưng nhà Lê sau khi nhà Mạc cướp ngôi năm 1527. Sau khi Nguyễn Kim bị đầu độc, quyền lực rơi vào tay Trịnh Kiểm, mở đầu cho sự nổi lên của họ Trịnh. Nhưng ngay trong nội bộ phe “phù Lê” cũng diễn ra những nghi kỵ và thanh trừng không khác gì các chương hồi tiểu thuyết cổ điển phương Đông.

Hình rồng trên chân đèn làm bằng gốm hoa lam thời Mạc – Lê Trung hưng, niên hiệu Hưng Trị II (1589). Ảnh: Quốc Lê.

Bi kịch của Nguyễn Uông - con trưởng của Nguyễn Kim - bị ám hại, dẫn đến chuyện Nguyễn Hoàng - con thứ của Nguyễn Kim - lo sợ chịu chung số phận như anh cả nên xin vào trấn thủ Thuận Hóa đã tạo nên bước ngoặt lớn của lịch sử Việt Nam. Chỉ một quyết định “đi xa để giữ mạng” ấy lại dẫn đến sự hình thành thế lực họ Nguyễn ở Đàng Trong, rồi sau này là cuộc phân tranh Trịnh – Nguyễn kéo dài hàng trăm năm. Trong một góc nhìn nào đó, lịch sử thời Lê trung hưng giống như chuỗi hiệu ứng dây chuyền của những lựa chọn cá nhân, những âm mưu chính trị và những nỗi sợ rất con người.

Nếu nhìn dưới lăng kính tiểu thuyết, cuộc chiến Trịnh – Nguyễn chính là “đại trường thiên” nổi bật nhất của giai đoạn này. Đất nước bị chia đôi với ranh giới sông Gianh, vua Lê tồn tại như biểu tượng ở phía Bắc, trong khi các chúa Nguyễn xây dựng gần như một vương quốc riêng ở phương Nam. Suốt nhiều thập niên, hai bên liên tục giao tranh, xây lũy, mở rộng lãnh thổ và tranh giành ảnh hưởng. Không khí ấy gợi cảm giác như một thiên sử thi chính trị kéo dài, nơi mỗi thế hệ đều sinh ra trong chiến tranh và lớn lên giữa những cuộc đấu trí, đấu lực quân sự.

Thời kỳ này cũng đặc biệt ở chỗ quyền lực và danh nghĩa bị tách rời. Vua Lê vẫn là thiên tử chính thống, nhưng quyền hành thực tế lại nằm trong tay chúa Trịnh. Mô hình “vua Lê – chúa Trịnh” tạo nên một cấu trúc chính trị hiếm thấy trong lịch sử quân chủ phương Đông. Các vua Lê nhiều khi chỉ là biểu tượng nghi lễ, bị kiểm soát chặt chẽ, thậm chí có người bị phế truất hoặc ép chết. Những câu chuyện quanh các vua Lê cuối thời trung hưng mang màu sắc bi kịch rất đậm: có người muốn khôi phục quyền lực nhưng thất bại, có người sống trong cảnh cô độc và từ giã cõi đời một cách đầy uẩn khúc ngay giữa hoàng cung.

Không chỉ tầng lớp vua chúa, nhiều nhân vật khác của thời đại này cũng mang sức hấp dẫn đặc biệt. Chúa Trịnh Sâm tài giỏi nhưng sa vào tranh chấp hậu cung; Đặng Thị Huệ từ một người phụ nữ bình thường bước vào trung tâm quyền lực; Hoàng Đình Bảo nổi lên rồi bị cuốn vào vòng xoáy chính trị; Trịnh Khải và Trịnh Cán trở thành tâm điểm của cuộc khủng hoảng kế vị đầy kịch tính. Những biến cố ấy tạo cảm giác như các tuyến truyện chồng chéo trong một bộ tiểu thuyết cung đình quy mô lớn.

Đỉnh cao của chất “tiểu thuyết lịch sử” trong thời Lê trung hưng có lẽ nằm ở phong trào Tây Sơn cuối thế kỷ 18. Ba anh em Tây Sơn từ một cuộc khởi nghĩa nông dân ở Bình Định đã quét sạch cả họ Nguyễn ở Đàng Trong lẫn họ Trịnh ở Đàng Ngoài, rồi đánh bại quân Xiêm và quân Thanh. Sự trỗi dậy thần tốc ấy mang đầy yếu tố của một thiên anh hùng ca. Trong đó, hình tượng Nguyễn Huệ đặc biệt nổi bật: một vị tướng thiên tài quân sự, hành quân thần tốc, đánh tan quân Thanh chỉ trong vài ngày Tết Kỷ Dậu 1789. Cuộc đời ngắn ngủi nhưng dữ dội của ông khiến nhiều người liên tưởng đến hình mẫu anh hùng trong sử thi.

Bên cạnh chiến tranh và chính trị, thời Lê trung hưng còn là thời đại của những chuyển biến xã hội sâu sắc. Kinh tế hàng hóa phát triển, phố thị như Kẻ Chợ trở nên sầm uất, giao thương với nước ngoài mở rộng. Nhưng song song với sự phồn hoa là cảnh sưu cao thuế nặng, nông dân nổi dậy khắp nơi, xã hội phân hóa mạnh mẽ. Những đối lập ấy khiến bức tranh thời đại vừa có những nét rực rỡ thoáng qua trên phông nền u ám, rất giống bối cảnh của nhiều tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng.

Một yếu tố quan trọng khác là bản thân thời Lê trung hưng đã trở thành nguồn tư liệu nhiều tác phẩm văn học và sử liệu giàu tính tự sự. Những tác phẩm như Hoàng Lê nhất thống chí không chỉ ghi chép lịch sử mà còn kể chuyện bằng giọng văn sinh động, giàu chi tiết và cảm xúc. Người đọc có thể cảm nhận rõ không khí triều đình, tiếng vó ngựa hành quân hay tâm trạng của các nhân vật lịch sử. Chính điều đó càng làm cho thời đại này mang dáng dấp của một thế giới tiểu thuyết khổng lồ được viết bằng người thật và biến cố thật.

Có thể nói, ít có giai đoạn nào trong lịch sử Việt Nam hội tụ nhiều yếu tố hấp dẫn như thời Lê trung hưng: quyền lực phân chia phức tạp, chiến tranh kéo dài, nhân vật kiệt xuất xuất hiện liên tiếp, những cuộc phản bội và liên minh thay đổi không ngừng, cùng các số phận cá nhân đầy bi kịch. Đó không chỉ là một thời kỳ lịch sử nhiều biến động, mà còn là “kho tư liệu” khổng lồ cho trí tưởng tượng văn học. Và có lẽ chính vì thế, mỗi khi nhìn lại thời Lê trung hưng, người ta thường có cảm giác đang đọc một bộ tiểu thuyết lịch sử đồ sộ, nơi mọi chi tiết đều là sự thật, nhưng sự thật ấy lại ly kỳ hơn cả hư cấu.

------------------------

Tài liệu tham khảo: Đại Việt sử ký toàn thư / Ngô Sĩ Liên.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục / Quốc sử quán triều Nguyễn.Hoàng Lê nhất thống chí / Ngô Gia Văn Phái.