Vì sao oxy già hết thời?

Thói quen đổ oxy già vào vết thương tưởng vô hại lại có thể khiến vết thương lâu lành, tăng nguy cơ sẹo và nhiễm trùng. Ảnh: Losreplicantes.

Trong nhiều thập kỷ, oxy già (hydrogen peroxide - H₂O₂, thường dùng ở nồng độ 3%) gần như là lựa chọn mặc định trong tủ thuốc của nhiều gia đình Việt. Giá rẻ, dễ mua, lại tạo bọt sủi mạnh khiến không ít người tin rằng “càng sủi càng sạch”. Tuy nhiên, các khuyến cáo y khoa hiện đại đang dần thay đổi quan niệm này.

Hiệu quả không như kỳ vọng?

Trao đổi với Tri Thức - Znews, bác sĩ chuyên khoa I Lê Văn Thiệu, Trung tâm Khám chữa bệnh theo yêu cầu và quốc tế, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, cho biết oxy già từng được ưa chuộng nhờ khả năng diệt khuẩn thông qua cơ chế oxy hóa, đồng thời tạo bọt giúp loại bỏ bụi bẩn cơ học khỏi vết thương.

Dẫu vậy, theo nhiều hướng dẫn y khoa uy tín tại Mỹ, châu Âu, dung dịch này không còn được khuyến khích sử dụng thường quy. Tại Việt Nam, bác sĩ chuyên khoa I Lê Văn Thiệu cho hay thực hành lâm sàng hiện nay cũng không khuyến khích dùng oxy già cho các vết thương thông thường như vết cắt, trầy xước, vết mổ sạch hoặc vết đang lên da non.

Nguyên nhân nằm ở tính “hai mặt” của oxy già.

Bên cạnh vi khuẩn, nó cũng tấn công các tế bào lành đóng vai trò quan trọng trong quá trình phục hồi, bao gồm fibroblast (tạo mô hạt và collagen), keratinocyte (tế bào da mới) và tế bào nội mô (hình thành mạch máu mới).

Hệ quả là quá trình lành vết thương bị chậm lại, thậm chí có nghiên cứu cho thấy tốc độ hồi phục có thể giảm tới 40% trong một số mô hình. Không chỉ vậy, việc sử dụng lặp lại còn có thể làm vết thương rộng hơn, tăng nguy cơ để lại sẹo xấu.

"Nhiều nghiên cứu lâm sàng và tổng hợp cho thấy, dù có khả năng diệt khuẩn ban đầu, oxy già không giúp cải thiện tỷ lệ lành vết thương hay giảm nguy cơ nhiễm trùng so với việc chỉ rửa bằng nước muối sinh lý 0,9% hoặc nước sạch", bác sĩ Thiệu nói.

Sủi bọt không đồng nghĩa sạch khuẩn, oxy già có thể làm tổn thương tế bào lành và khiến vết thương hồi phục chậm hơn. Ảnh: Wikihow.

Trong khi đó, các dung dịch sát khuẩn chọn lọc hơn như povidone-iodine, chlorhexidine (ở nồng độ phù hợp) hoặc octenidine lại cho hiệu quả tốt hơn, ít gây tổn thương mô lành.

Khi nào vẫn có thể dùng oxy già?

Dù không còn được sử dụng rộng rãi, oxy già chưa hoàn toàn “biến mất” khỏi thực hành y khoa. Trong một số trường hợp giới hạn, nó vẫn có vai trò nhất định.

Cụ thể, với các vết thương rất bẩn, chứa nhiều mô chết, đất cát hoặc mủ, oxy già có thể được dùng một lần duy nhất nhằm hỗ trợ làm sạch ban đầu nhờ hiệu ứng sủi bọt. Tuy nhiên, thời gian tiếp xúc chỉ nên kéo dài vài giây đến dưới 2 phút, với nồng độ 3% hoặc loãng hơn (0,5-1,5%).

Điều quan trọng là sau đó phải rửa lại thật kỹ bằng nước muối sinh lý để loại bỏ hoàn toàn phần dung dịch còn sót lại, tránh gây tổn thương mô.

Theo vị chuyên gia, trên thực tế, nhiều người Việt vẫn sử dụng oxy già theo thói quen cũ, dẫn đến không ít hệ lụy. Một trong những sai lầm phổ biến nhất là dùng dung dịch này để sát trùng mọi vết thương hở, từ vết cắt nhỏ đến trầy xước.

Một số trường hợp còn sử dụng lặp lại trong thời gian dài mà không rửa lại bằng nước sạch, hoặc dùng cho vết thương sâu, khoang kín, gần mạch máu - những tình huống tiềm ẩn nguy cơ cao.

Ở trẻ nhỏ, việc dùng oxy già cho vết thương nhẹ cũng không được khuyến khích vì gây đau rát, khiến trẻ sợ hãi, né tránh chăm sóc, từ đó làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Bác sĩ chuyên khoa I Lê Văn Thiệu, Trung tâm Khám chữa bệnh theo yêu cầu và quốc tế, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương. Ảnh: BSCC.

Nguy hiểm hơn là quan niệm “càng mạnh càng tốt”, dẫn đến việc kết hợp oxy già với cồn hoặc sử dụng nồng độ cao, trong khi bỏ qua bước rửa cơ học bằng nước sạch. Những sai lầm này có thể khiến vết thương lâu lành, để lại sẹo xấu hoặc thậm chí phải nhập viện vì nhiễm trùng nặng hơn.

Tuy nhiên, theo bác sĩ Thiệu, oxy già không hoàn toàn vô dụng. Ngoài chăm sóc vết thương, nó vẫn có thể được sử dụng trong một số mục đích khác như làm sạch bề mặt dụng cụ, tẩy vết bẩn gia dụng hoặc dùng trong nha khoa theo chỉ định.

Chăm sóc vết thương đúng cách

Theo khuyến cáo hiện nay, bước quan trọng nhất khi xử lý vết thương là rửa sạch bằng nước chảy hoặc nước muối sinh lý để loại bỏ dị vật. Sau đó, cần thấm khô nhẹ nhàng, có thể bôi lớp mỏng vaseline, dùng dung dịch sát khuẩn phù hợp như povidone-iodine loãng, chlorhexidine hoặc dung dịch chứa hypochlorous acid nếu có hoặc thuốc theo chỉ định và băng lại phù hợp.

Việc theo dõi cũng rất quan trọng. Nếu vết thương có dấu hiệu đỏ, sưng, đau tăng, chảy mủ hoặc kèm sốt, người bệnh cần được can thiệp tại cơ sở y tế.

"Không phải vết thương nào cũng có thể tự xử lý tại nhà. Những trường hợp cần đến cơ sở y tế ngay bao gồm: chảy máu không cầm sau 10-15 phút, vết thương sâu hoặc rộng, lộ mỡ, gân, xương, hoặc do động vật cắn", bác sĩ Thiệu nhấn mạnh.

Các vết thương nhiễm bẩn nặng, có nguy cơ uốn ván, hoặc xuất hiện dấu hiệu nhiễm trùng sau vài ngày như sưng nóng, mưng mủ, sốt… cũng cần được xử trí chuyên sâu.

Đặc biệt, với người mắc bệnh mạn tính như tiểu đường, tim mạch hoặc suy giảm miễn dịch, việc tự điều trị tại nhà có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Trong những trường hợp vết thương tiếp xúc với nước bẩn hoặc nghi ngờ uốn ván, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được làm sạch chuyên sâu và tiêm phòng nếu cần thiết.