Vì sao 'quái vật' UAV Geran của Nga khiến phòng không Ukraine ám ảnh?

Trong cuộc xung đột bước sang năm thứ năm, các UAV dòng Shahed do Iran phát triển và được Nga sản xuất dưới tên Geran trở thành một trong những thách thức dai dẳng nhất đối với Ukraine.

Với giá thành khoảng 20.000-50.000 USD mỗi chiếc, thiết kế đơn giản, bền bỉ và khả năng triển khai theo đàn, loại UAV tấn công một chiều này thường được gọi là “tên lửa hành trình của người nghèo”.

Chúng tạo ra thế bất cân xứng trên chiến trường khi đối phương có thể phải sử dụng tên lửa đánh chặn trị giá hàng triệu USD để vô hiệu hóa một mục tiêu rẻ hơn nhiều.

Geran-3 phiên bản UAV tấn công cảm tử hiện đại của Nga. Ảnh: Getty Images

Theo báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS) có trụ sở tại Mỹ, sau khi tiếp nhận thiết kế Shahed vào tháng 9/2022, Nga coi Geran là một nền tảng có thể liên tục nâng cấp.

Các thay đổi được thử nghiệm trực tiếp trên chiến trường; giải pháp hiệu quả sẽ được tiêu chuẩn hóa và sản xuất hàng loạt, còn thử nghiệm thất bại nhanh chóng bị loại bỏ.

Quá trình này tạo ra chu kỳ cải tiến tính bằng tuần thay vì nhiều năm.

Từ thiết kế Iran đến dây chuyền sản xuất tại Nga

Shahed từng được lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn sử dụng trong các cuộc tấn công nhằm vào Arab Saudi, nhưng chỉ thu hút sự chú ý rộng rãi khi Nga triển khai các phiên bản Shahed-136 và Shahed-131 để tập kích cơ sở hạ tầng Ukraine từ tháng 9/2022.

Mảnh vỡ Geran đầu tiên do Ukraine thu được mang ký hiệu Geran-M, sử dụng phần lớn linh kiện Iran. Hai tháng sau, Nga ký thỏa thuận trị giá 1,75 tỷ USD với Iran, cho phép sản xuất UAV tại Đặc khu kinh tế Alabuga.

Những chiếc Geran đầu tiên xuất xưởng ở Alabuga gần như giống hệt phiên bản nhập từ Iran. Đến năm 2023, Nga mở thêm dây chuyền tại Nhà máy cơ điện Izhevsk Kupol, thuộc Almaz-Antey, để chế tạo biến thể “K”, còn gọi là Garpiya, với mục tiêu giảm phụ thuộc vào linh kiện nhập khẩu.

UAV được cải tiến của Nga khiến hệ thống phòng không Ukraine rất khó đối phó

Nga sau đó từng bước nội địa hóa Geran. Động cơ Mado của Iran được thay bằng một trong hai bản sao do Trung Quốc sản xuất dựa trên thiết kế Limbach của Đức.

Bộ thu vệ tinh Nasir được thay bằng Kometa-M4 của Nga, tích hợp trong mô-đun dẫn đường B-105. Bộ điều khiển bay tám lớp mạch của Iran cũng được thay bằng thiết kế B-101 bốn lớp của Nga.

Đầu đạn xuyên phá nguyên bản được thay bằng đầu đạn nổ phá mảnh BSF-50, bọc các viên bi vonfram để tăng sát thương.

Liên tục đối phó tác chiến điện tử

Tác chiến điện tử của Ukraine từng chứng minh hiệu quả đáng kể trước Geran. Một số báo cáo cho rằng biện pháp gây nhiễu và đánh lừa tín hiệu có thể vô hiệu hóa gần một nửa số UAV trong một số đợt tập kích ban đêm.

Để ứng phó, Nga liên tục nâng cấp ăngten định hướng thu có kiểm soát. Hệ thống Kometa-M sử dụng nhiều phần tử ăngten nhằm loại bỏ nguồn gây nhiễu từ các hướng khác nhau. Kometa-M4 với bốn phần tử có thể chống ba nguồn nhiễu, trong khi Kometa-M8 với tám phần tử có thể chống bảy nguồn.

Cấu trúc ăngten cũng được thay đổi từ bố trí song song sang dạng vòng tròn, vòng kép và dạng lưới. Theo CSIS, tốc độ cải tiến này gần như bám sát sự phát triển năng lực gây nhiễu của Ukraine.

Geran ban đầu hoạt động theo cơ chế “phóng rồi quên”, bay theo lộ trình cài sẵn, không thể nhận lệnh mới hoặc truyền dữ liệu trong hành trình. Tuy nhiên, cuối năm 2023, một số UAV thử nghiệm xuất hiện với modem 4G và camera gắn bên ngoài, cho phép truyền dữ liệu từ xa và hình ảnh ở mức hạn chế.

Bên trong một nhà máy sản xuất UAV quy mô lớn của Nga (Ảnh: Defense Express).

Đến năm 2025, phần lớn Geran được trang bị mô-đun đo xa tiêu chuẩn, sử dụng máy tính Raspberry Pi cùng hai modem di động của Trung Quốc, lắp cả SIM Nga và Ukraine. Các thiết bị này dần được chuyển vào bên trong thân UAV.

Bước tiến tiếp theo xuất hiện vào mùa hè năm 2025, khi Geran được trang bị thiết bị vô tuyến mạng lưới của Trung Quốc. Công nghệ này cho phép người điều khiển nhận hình ảnh trực tiếp, điều khiển UAV theo thời gian thực và thay đổi mục tiêu giữa hành trình.

Một số UAV còn được lắp camera thương mại giá rẻ hoặc thiết bị ảnh nhiệt, đo xa laser và thị giác máy tính. Geran từ loại đạn tấn công một chiều đã phát triển thành nền tảng có thể bay chờ, quan sát và điều chỉnh nhiệm vụ.

Mở rộng tải trọng và tăng tốc độ

Đầu đạn của Geran ngày càng nặng và đa dạng, gồm loại nổ phá mảnh, xuyên lõm, nhiệt áp và đầu đạn hiệu ứng kết hợp. Một số biến thể mang đầu đạn gần 200 pound, tương đương khoảng 91 kg, hoặc hai lượng nổ xếp chồng.

Năm 2025, Nga thử nghiệm gắn thêm vũ khí để Geran thả trong hành trình, như mìn chống tăng PTM-3. Một số chiếc mang tên lửa không đối không R-60 hoặc tên lửa phòng không vác vai Verba nhằm chống trực thăng và phương tiện đánh chặn.

Tháng 3/2026, một chiếc Geran được phát hiện mang hai UAV góc nhìn thứ nhất trên thân để phóng giữa chuyến bay.

Nga cũng phát triển các biến thể dùng động cơ phản lực nhằm tăng tốc, rút ngắn thời gian phản ứng của phòng không Ukraine. Geran-3 trang bị động cơ phản lực Trung Quốc có thể đạt tốc độ khoảng 300 dặm/giờ, gần 483 km/h, gấp đôi phiên bản sử dụng động cơ piston.

Tuy nhiên, khung thân cánh tam giác nguyên bản của Iran không đủ độ bền để chịu tải trọng phát sinh ở tốc độ cao. Nga vì thế phải thiết kế lại khung thân và điều chỉnh dây chuyền sản xuất, cho ra đời Geran-4 và Geran-5.

Theo CSIS, thách thức lớn nhất với Ukraine không nằm ở một cải tiến riêng lẻ, mà ở tốc độ Nga thử nghiệm, rút kinh nghiệm và đưa các thay đổi vào sản xuất hàng loạt. Đây là cuộc chạy đua liên tục, trong đó mỗi biện pháp phòng thủ mới lại thúc đẩy một phiên bản Geran khác xuất hiện.