Vì sao Saudi Arabia tái tham chiến ở Yemen?

Tên lửa được phóng bởi lực lượng Houthi tại Yemen. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN phát

Theo Al Jazeera, một đợt leo thang nghiêm trọng tại Yemen đã đưa Saudi Arabia trở lại cuộc đối đầu quân sự với lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn, chấm dứt nhiều năm tương đối yên ắng khi căng thẳng ở Trung Đông ngày càng gia tăng.

Phần lớn giao tranh diễn ra dọc bờ biển phía Tây Yemen và quanh eo biển Bab el-Mandeb có vị trí chiến lược, sau khi Houthi giành được những bước tiến lãnh thổ đáng kể và các lực lượng được Saudi Arabia hậu thuẫn mở cuộc phản công.

Tuyến hàng hải này càng trở nên quan trọng trong bối cảnh cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran làm gián đoạn hoạt động thương mại và các tuyến vận chuyển năng lượng trong khu vực, đặc biệt là qua eo biển Hormuz.

Houthi là lực lượng như thế nào?

Houthi, tên chính thức là Ansar Allah, là một phong trào chính trị và vũ trang của người Hồi giáo dòng Zaydi Shia, hình thành tại miền Bắc Yemen từ những năm 1990.

Căn cứ truyền thống của lực lượng này là tỉnh miền núi Saada, dọc biên giới với Saudi Arabia. Phong trào ra đời trong bối cảnh phản đối chính quyền trung ương Yemen cũng như ảnh hưởng của Saudi Arabia và Mỹ.

Hiện Houthi kiểm soát phần lớn miền Bắc và miền Tây Yemen, bao gồm những khu vực tập trung phần lớn dân số nước này. Lực lượng này nhận được sự hậu thuẫn của Iran và tự coi mình là một bộ phận của “Trục Kháng chiến” liên kết với Tehran.

Sau nhiều năm giao tranh, Houthi đã phát triển kho tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và UAV có khả năng tấn công sâu vào lãnh thổ Saudi Arabia cũng như các tàu thuyền trên Biển Đỏ.

Nội chiến Yemen bắt đầu như thế nào?

Năm 2014, Houthi chiếm thủ đô Sanaa và buộc chính phủ Yemen được quốc tế công nhận phải rời khỏi thủ đô. Một năm sau, Saudi Arabia đứng đầu liên minh quân sự can thiệp vào Yemen nhằm khôi phục chính phủ này và ngăn ảnh hưởng ngày càng tăng của Iran.

Nhiều năm giao tranh không thể đánh bật Houthi khỏi các khu vực họ kiểm soát. Một lệnh ngừng bắn do Liên hợp quốc làm trung gian năm 2022 đã khiến giao tranh và các cuộc tấn công xuyên biên giới giảm mạnh. Mặc dù lệnh ngừng bắn chính thức hết hiệu lực sau 6 tháng, mức độ thù địch vẫn tương đối hạn chế trong nhiều năm sau đó.

Giao tranh tái diễn vào tháng 7 năm nay, sau khi các lực lượng chính phủ Yemen tấn công đường băng tại sân bay Sanaa nhằm ngăn một máy bay Iran chở phái đoàn Houthi hạ cánh. Phái đoàn này đang trở về sau lễ tang Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei, người thiệt mạng trong những cuộc tấn công đầu tiên của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2.

Houthi cáo buộc Saudi Arabia đứng sau vụ tấn công sân bay, tuyên bố chấm dứt tiến trình giảm căng thẳng và tiến hành các cuộc tấn công trả đũa nhằm vào Saudi Arabia.

Xung đột tiếp tục leo thang trong tháng 9, khi Houthi giành được những bước tiến lãnh thổ lớn nhất trong nhiều năm, chiếm Mocha và một số vị trí quan trọng dọc bờ biển Biển Đỏ cũng như quanh Bab el-Mandeb.

Houthi cũng tuyên bố đã gần như bao vây Taiz, thành phố lớn có vị trí kết nối miền Bắc và miền Nam Yemen với bờ biển Biển Đỏ, sau khi cắt một tuyến tiếp tế quan trọng tới thành phố cảng Aden ở miền Nam.

Vì sao Saudi Arabia can dự?

Yemen có đường biên giới dài với Saudi Arabia, khiến cuộc xung đột tại quốc gia láng giềng trở thành vấn đề an ninh trực tiếp đối với Riyadh.

Houthi nhiều lần chứng minh khả năng tấn công sâu vào lãnh thổ Saudi Arabia. Sau nhiều năm chiến đấu tốn kém, Saudi Arabia từng tìm cách giảm mức độ can dự trực tiếp và tiến hành đàm phán với Houthi sau lệnh ngừng bắn năm 2022.

Tuy nhiên, những bước tiến gần đây của Houthi dọc bờ biển Biển Đỏ cùng các cuộc tấn công xuyên biên giới tái diễn đã khiến Riyadh trở lại với hoạt động quân sự quy mô lớn.

Liên minh do Saudi Arabia đứng đầu hôm 5/10 cho biết 100 máy bay chiến đấu đang tham gia chiến dịch mang tên “Bình minh Yemen”, hỗ trợ trên không cho lực lượng chính phủ, đồng thời tuyên bố đã phá hủy 324 mục tiêu Houthi “có giá trị cao”. Theo các thông tin được dẫn lại, hàng trăm tay súng của cả hai bên đã thiệt mạng kể từ khi giao tranh leo thang.

Houthi đáp trả bằng các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV nhằm vào các thành phố, sân bay và cơ sở quân sự của Saudi Arabia.

Xung đột Iran liên quan thế nào?

Theo AP, các cố vấn Iran đã hỗ trợ Houthi lên kế hoạch và tiến hành chiến dịch hồi tháng 9 dọc bờ biển Biển Đỏ, với sự tham gia của nhân sự Iran ở nhiều cấp độ khác nhau.

Mỹ chưa nối lại các cuộc không kích trực tiếp nhằm vào Houthi. Tuy nhiên, các quan chức Mỹ và khu vực được cho là cho biết Washington đang cung cấp cho Riyadh thông tin tình báo, xác định mục tiêu và hỗ trợ lập kế hoạch tác chiến.

Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ hôm 5/10 kích hoạt các điều khoản phòng thủ tập thể của Liên minh Phòng thủ Mecca lần đầu tiên, nhằm đáp trả các cuộc tấn công nhằm vào Saudi Arabia.

Thỏa thuận được ký hồi tháng 8, còn được gọi là “NATO Hồi giáo”, cam kết ba thành viên phối hợp ứng phó nếu một trong số họ bị tấn công.

Những lực lượng nào khác tham gia?

Các lực lượng chống Houthi tại Yemen cũng không hoàn toàn thống nhất. Chính phủ Yemen được quốc tế công nhận phụ thuộc nhiều vào Saudi Arabia, nhưng các lực lượng ủng hộ chính phủ lại có những lợi ích chính trị và khu vực khác nhau.

UAE, từng là đối tác chủ chốt của Saudi Arabia trong liên minh tại Yemen, hậu thuẫn các lực lượng miền Nam có ảnh hưởng, trong đó có những nhóm ủng hộ thành lập một nhà nước độc lập ở miền Nam.

Riyadh và Abu Dhabi từng theo đuổi những mục tiêu khác nhau tại Yemen. Tuy nhiên, hiện các lực lượng liên kết với cả hai nước đều đang chiến đấu chống đà tiến của Houthi.

Một số nước phương Tây cũng hỗ trợ quân sự cho Riyadh. Anh đã triển khai một máy bay tiếp dầu RAF Voyager để hỗ trợ tiếp nhiên liệu trên không cho các hoạt động phòng thủ của Saudi Arabia.

Trong khi đó, Pháp thông báo triển khai binh sĩ, radar và hệ thống phòng không nhằm bảo vệ cơ sở hạ tầng năng lượng của Saudi Arabia tại Yanbu, một trung tâm xuất khẩu dầu lớn bên bờ Biển Đỏ.

Vì sao Bab el-Mandeb đặc biệt quan trọng?

Bab el-Mandeb là eo biển hẹp nằm giữa Yemen và vùng Sừng châu Phi, kết nối Biển Đỏ với vịnh Aden và Ấn Độ Dương. Các tàu đi giữa châu Á và châu Âu qua kênh đào Suez thông thường phải đi qua tuyến đường này.

Đồ họa thông tin về eo biển Bab el-Mandeb và eo biển Hormuz. Ảnh: AA/TTXVN phát

Eo biển càng trở nên quan trọng sau khi cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran làm gián đoạn hoạt động vận tải qua Hormuz, ở phía bên kia bán đảo Arab.

Saudi Arabia có thể tránh eo biển Hormuz bằng cách vận chuyển dầu thô từ các khu vực sản xuất dầu ở phía Đông qua đường ống Đông - Tây tới Yanbu trên bờ Biển Đỏ.

Tuyến đường ống này từng bị đóng sau các cuộc tấn công bằng UAV hồi tháng 9 mà Riyadh cáo buộc các lực lượng dân quân Iraq tiến hành, nhưng sau đó đã hoạt động trở lại. Lưu lượng được cho là đạt 5,8 triệu thùng/ngày.

Tuy nhiên, dầu được vận chuyển từ Yanbu tới các thị trường châu Á vẫn phải đi qua Bab el-Mandeb, đưa tuyến đường này đến gần khu vực giao tranh ở Yemen.

Houthi từng nhiều lần tấn công tàu thương mại trên Biển Đỏ bằng tên lửa, UAV và xuồng chứa thuốc nổ, đồng thời nối lại các cảnh báo nhằm vào những tàu có liên quan tới Saudi Arabia.

Tác động tới thị trường năng lượng thế giới

Giao tranh tái diễn tại Yemen gây thêm sức ép lên thị trường năng lượng toàn cầu vốn đang chịu nhiều căng thẳng.

Giá dầu tăng trở lại trong ngày 7/10, với dầu Brent giao dịch trên 101 USD/thùng và dầu West Texas Intermediate (WTI) của Mỹ quanh mức 90 USD/thùng, trong bối cảnh lo ngại về nguồn cung toàn cầu.

Áp lực còn lớn hơn đối với nhiên liệu tinh chế. Ông Nasser cho biết giá dầu diesel và các loại nhiên liệu khác tăng mạnh hơn giá dầu thô.