Vì sao tháng 12 Âm lại gọi là tháng Chạp?

Tháng Chạp từ lâu đã trở thành một dấu mốc đặc biệt trong tâm thức người Việt. Đây không chỉ đơn thuần là tháng cuối cùng của năm Âm lịch, mà còn là khoảng thời gian dày đặc những nghi lễ truyền thống, những hoạt động hướng về tổ tiên, cội nguồn và sự chuẩn bị cho khoảnh khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới.

Trong nhịp sống hiện đại, dù nhiều phong tục đã giản lược, nhưng ý nghĩa tinh thần của tháng Chạp vẫn vẹn nguyên, đó là một tháng của sum họp, của tri ân, của tổng kết và hy vọng.

Trong cách gọi quen thuộc hằng ngày, chúng ta vẫn nói “tháng Chạp” để chỉ tháng 12 Âm lịch. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu vì sao tháng này lại có tên như vậy, chữ “chạp” thực chất có nghĩa là gì.

Lạp nguyệt và nguồn gốc tên gọi tháng Chạp

Tháng Âm lịch thực chất là cách gọi của Nông lịch, tháng cuối cùng trong năm được gọi là tháng Chạp, hoặc Lạp Nguyệt. Chữ "Lạp" có nghĩa ban đầu là loại thịt khô được hong gió trong mùa đông. Sau này, chữ "Lạp" được dùng để chỉ lễ tế cuối năm của người Trung Quốc. Cho nên, lễ Tất niên cũng được gọi là Đại Lạp.

Theo từ điển Hán Việt, ý nghĩa đầu tiên của chữ "Lạp" là chỉ tháng 12 trong Nông lịch, dùng thịt khô để tế thần, cầu phúc nên được gọi là Lạp Nguyệt.

Cũng theo một tài liệu cổ xưa, "Lạp" vốn là một loại lễ tế. Người ta dùng thịt thú săn bắn được để cầu phúc thọ, bình an, tránh dữ đón lành. Nên "Lạp Nguyệt" chỉ tháng 12 Nông lịch biểu trưng văn hóa du mục của người Trung Quốc. Còn với dân ta, tháng 12 Âm lịch được gọi với cái tên thân thuộc hơn là tháng Chạp.

Ngoài ra, tháng Chạp còn được biết đến với những tên gọi khác như Quý đông, Tàn đông, Băng nguyệt, Mộ đông. Theo lịch người xưa, thời gian mỗi tháng trong một mùa được gọi là Mạnh (Đầu tháng), Trọng (Giữa tháng) và Quý (Cuối tháng). Cũng như tháng 12 Âm lịch là tháng Quý đông (Cuối đông).

Vào thời nhà Thương, hàng năm có bốn lễ tế lớn được tổ chức vào các mùa xuân, hạ, thu, đông để thờ cúng tổ tiên và các vị thần trời đất, trong đó lễ tế mùa đông có quy mô hoành tráng và trang trọng về nghi thức. Về sau, lễ tế mùa đông được gọi là "Lễ hội tháng Chạp", có nghĩa là cúng thần linh vào tháng 12 Âm lịch.

Trong văn hóa xưa của người Trung Quốc, tháng Chạp còn được gọi là tháng Quý đông (tháng cuối cùng của mùa đông) hay tháng Lạp Nguyệt. Tại sao lại gọi là Lạp Nguyệt? Sở dĩ, 'lạp' mang nghĩa chuyển tiếp giữa cái cũ và cái mới, 'lạp' cũng có nghĩa là thịt. Người Trung Quốc xưa kia, bắt đầu từ tháng Chạp đã ướp thịt khô vào mùa đông để dành ăn Tết, chẳng hạn như lạp ngư (cá ướp muối hong khô), lạp tràng (lạp xưởng).

Đồng thời, 'lạp' cũng là lúc người Trung Quốc thực hiện lễ tế cuối năm từ thời nhà Chu. Lạp ở đây còn có nghĩa là 'lạp mả' - thăm nom, sửa sang phần mộ của tổ tiên, mời các cụ về 'đón Tết' cùng cháu con. Ở Trung Quốc, tháng Chạp còn diễn ra lễ hội cầu may đó là Tết Lạp Bát.

Người Á Đông coi trọng nông nghiệp bởi vậy người xưa quan niệm rằng, mùa màng bội thu là nhờ trời đất ban cho nên cúng trời đất để tạ ơn. Người ta gọi đó là Lạp Tế. Người Trung Quốc thực hiện lễ này vào ngày 8/12 âm lịch, sau khi nghi lễ kết thúc, người ta nấu cháo bằng các loại đậu, kê mới, thường là 8 loại, để cúng bái tổ tiên và chiêu đãi mọi người.

Đối với người Việt ta, sự hiếu thảo với các bậc tổ tiên được thể hiện rõ qua việc thờ cúng. Bởi vậy, tháng Chạp là tháng quan trọng trong năm mà người dân cả nước hướng về một cái Tết đoàn viên, sum vầy bên gia đình.

Tháng cuối cùng của năm, ai nấy đều tất tả cố hoàn tất các công việc còn dang dở, dốc sức 'cày cuốc' để có thể sắm một cái Tết ấm no. Trước khi đón đêm Giao thừa thiêng liêng, tháng Chạp là tháng có nhiều công việc và lễ nhất.

Tết Nguyên đán thiêng liêng và quan trọng trong tâm thức người Việt. Và tháng Chạp chính là khúc dạo đầu của các lễ hội mùa xuân ấy. Người dân khắp cả nước rộn ràng sắm sửa, đi chợ Tết, dọn dẹp nhà cửa, mua tranh, làm cỗ cho đến đêm Giao thừa.

Tháng Chạp năm Ất Tỵ ứng vào ngày tháng nào Dương lịch?

Theo lịch vạn niên, tháng Chạp năm Ất Tỵ 2025 sẽ bắt đầu từ ngày 19/1/2026 Dương lịch và kết thúc vào ngày 16/2/2026 Dương lịch. Như vậy, tháng Chạp không nằm trọn trong một tháng dương lịch cụ thể, mà kéo dài từ giữa tháng 1 sang giữa tháng 2 của năm 2026.

Khoảng thời gian này cũng chính là lúc không khí Tết lan tỏa rõ rệt nhất. Từ thành thị đến nông thôn, đâu đâu cũng thấy sự chuyển mình, đường phố bắt đầu rực rỡ sắc hoa, chợ búa đông đúc hơn, trong mỗi gia đình là những kế hoạch dọn dẹp, mua sắm, sum họp.

Ads

Tháng Chạp vì thế được xem là giai đoạn tất bật nhất trong năm, nhưng cũng là giai đoạn ấm áp nhất, khi con người mong ngóng trở về bên gia đình và chuẩn bị cho một khởi đầu mới.

Các phong tục truyền thống trong tháng Chạp

Những phong tục quen thuộc của người Việt trong tháng Chạp được gìn giữ qua nhiều đời nay:

Dọn dẹp, trang hoàng nhà cửa

Ngay từ những ngày đầu tháng Chạp, nhiều gia đình đã bắt tay vào việc tổng vệ sinh, sắp xếp lại đồ đạc, lau chùi bàn thờ, quét dọn nhà cửa. Hoạt động này không chỉ nhằm làm cho không gian sống gọn gàng, sạch sẽ hơn, mà còn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc: “tống cựu nghênh tân”, tiễn cái cũ đi, đón điều mới đến.

Lễ cúng ông Công, ông Táo (23 tháng Chạp)

Ngày 23 tháng Chạp âm lịch là một trong những dấu mốc quan trọng nhất của tháng. Theo quan niệm dân gian, đây là ngày Táo quân cưỡi cá chép lên trời để báo cáo với Ngọc Hoàng mọi việc lớn nhỏ diễn ra trong gia đình suốt một năm.

Vì vậy, các gia đình thường chuẩn bị lễ cúng ông Công, ông Táo với mâm cỗ tươm tất, kèm theo mũ áo Táo quân và cá chép sống để phóng sinh. Nghi lễ này vừa thể hiện mong muốn “báo cáo” những điều tốt đẹp, vừa gửi gắm ước vọng về sự che chở, phù hộ cho năm mới.

Tảo mộ, thăm viếng phần mộ tổ tiên

Một phong tục đẹp và giàu ý nghĩa trong tháng Chạp là tảo mộ. Vào những ngày cuối năm, các gia đình thường tổ chức đi thăm viếng, quét dọn và thắp hương tại phần mộ tổ tiên. Đây không chỉ là dịp để con cháu tưởng nhớ, tri ân người đã khuất, mà còn mang ý nghĩa “mời” tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Hoạt động này gắn liền với quan niệm rằng, Tết không chỉ là ngày đoàn tụ của người sống, mà còn là thời điểm kết nối thiêng liêng giữa các thế hệ.

Chuẩn bị Tết gói bánh chưng, mua sắm

Tháng Chạp cũng là lúc chợ Tết trở nên nhộn nhịp. Người dân bắt đầu mua sắm hoa Tết, quần áo mới, mứt, bánh, gạo nếp và nhiều vật dụng cần thiết khác để sẵn sàng đón năm mới. Trong số đó, gói bánh chưng, bánh tét là hoạt động không thể thiếu ở nhiều gia đình.

Không chỉ đơn thuần là chuẩn bị món ăn, việc quây quần bên nồi bánh còn là dịp để các thế hệ sum họp, trò chuyện, chia sẻ và gìn giữ hương vị truyền thống.

Lễ Tất niên

Với người Việt, bữa cơm tất niên là một khoảnh khắc thiêng liêng của mọi gia đình. Đây không chỉ là bữa cơm đoàn viên mà còn mang ý nghĩa về sự sung túc. Gia đình càng đông đủ thì càng nhiều phúc lộc và may mắn. Trong ngày này, mọi người cũng chuẩn bị mâm cỗ để cúng Giao thừa.

(*)Thông tin trong bài mang tính tham khảo.

Theo ngoisao.vn