Vì sao thế giới gần như bất lực trước bài toán eo biển Hormuz

Trong nhiều thập kỷ, nguy cơ eo biển Hormuz bị phong tỏa luôn được xem là một trong những rủi ro lớn nhất đối với hệ thống năng lượng toàn cầu. Nhưng khi kịch bản này trở thành hiện thực trong tuần thứ 2 của cuộc xung đột tại Trung Đông, thế giới mới thấy rõ mức độ phụ thuộc vào tuyến hàng hải hẹp ra vào Vịnh Ba Tư.

Eo biển Hormuz vừa có ý nghĩa sống còn với thị trường dầu khí, vừa dễ bị tác động trước các cuộc tấn công. Hầu hết dầu mỏ và khí tự nhiên khai thác tại khu vực đều phải đi qua tuyến đường này để đến các thị trường quốc tế. Khi giao thông tại đây bị gián đoạn, giá dầu đã vượt 100 USD mỗi thùng lần đầu sau gần 4 năm.

Dù từ lâu được coi là điểm nghẽn chiến lược, phần lớn năng lượng của khu vực vẫn không có con đường xuất khẩu nào khác ngoài eo biển này. Sự phụ thuộc đó xuất phát từ nhiều yếu tố đan xen, gồm đặc điểm địa lý, cạnh tranh kinh tế và những căng thẳng chính trị kéo dài trong khu vực.

Bản đồ các cuộc tấn công vào các tàu đi qua eo biển Hormuz kể từ khi chiến sự bắt đầu. Biểu đồ: Reuters.

Điểm nghẽn năng lượng khó thay thế

Eo biển Hormuz là lối ra biển duy nhất của phần lớn dầu mỏ và khí tự nhiên khai thác tại Vịnh Ba Tư. Vì vậy, chỉ cần tuyến đường này bị gián đoạn, hoạt động xuất khẩu năng lượng của nhiều quốc gia trong khu vực gần như lập tức bị ảnh hưởng.

Trong cuộc xung đột hiện nay, các cuộc tấn công vào tàu chở dầu và cơ sở lọc dầu đã khiến lượng dầu vận chuyển qua eo biển giảm xuống dưới 10% so với trước khi chiến sự bùng phát, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).

Qatar, một trong những nước xuất khẩu khí tự nhiên lớn nhất thế giới, cũng đã ngừng hóa lỏng khí để xuất khẩu từ những ngày đầu xung đột.

Hệ quả là dầu mỏ, khí tự nhiên và nhiều loại hàng hóa năng lượng khác bị tồn đọng. Một số quốc gia tìm cách tăng lượng nhiên liệu dự trữ, nhưng các bể chứa nhanh chóng chạm ngưỡng.

Không thể xuất khẩu, nhiều nước buộc phải giảm sản lượng. Chỉ trong hơn một tuần, tổng sản lượng dầu tại Iraq, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Saudi Arabia đã giảm tổng cộng vài triệu thùng mỗi ngày, theo ước tính của hãng nghiên cứu Rystad Energy.

Tính đến đầu tuần, các quốc gia trong khu vực đã cắt giảm ít nhất 10 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương khoảng 10% nguồn cung toàn cầu, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Các nhà máy lọc dầu cũng giảm công suất hoặc tạm ngừng hoạt động do nguồn dầu không thể đưa ra thị trường.

“Giá cao tới đâu không quan trọng, vì nếu dầu không bán được thì thà để nguyên dưới lòng đất còn tốt hơn”, Chủ tịch ngân hàng Rabee Securities của Iraq Shwan Ibrahim Taha nói.

Địa chính trị ra tay

Trong nhiều năm, một số quốc gia vùng Vịnh đã tìm cách giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz. Tuy nhiên, những nỗ lực này không đi đến đâu.

Các đường ống hiện có, chủ yếu do Saudi Arabia và UAE xây dựng, chỉ có thể vận chuyển một phần nhỏ sản lượng năng lượng của khu vực. Phần lớn dầu và khí đốt vẫn phải đi qua tuyến hàng hải này.

Đối với nhiều nước khác, phương án duy nhất để tránh eo biển Hormuz là xây dựng đường ống xuyên qua lãnh thổ quốc gia láng giềng. Đây là dự án tốn kém và tiềm ẩn nhiều rủi ro chính trị.

Qatar là ví dụ điển hình. Quốc gia này chỉ có đường biên giới trên bộ với Saudi Arabia. Quan hệ giữa hai nước từng rơi vào căng thẳng khi Riyadh cắt đứt quan hệ ngoại giao và đóng cửa biên giới với Qatar trong cuộc khủng hoảng mới kết thúc cách đây khoảng 5 năm.

Eo biển Hormuz là một trong những điểm nghẽn vận tải biển quan trọng nhất thế giới, kết nối vùng Vịnh Ba Tư giàu dầu mỏ với thế giới. Trong ảnh là đường đi tàu chở dầu toàn cầu trong một tuần tháng 1. Đồ họa: CNN.

Ngoài ra, các đường ống nếu được xây dựng cũng có thể trở thành mục tiêu tấn công của Iran.

“Không có gì ở đây hoàn toàn an toàn. Cuối cùng, chỉ cần có ý đồ xấu, người ta có thể gây thiệt hại cho cơ sở hạ tầng dầu khí theo nhiều cách khác nhau”, ông John Browne, nguyên Tổng giám đốc tập đoàn dầu mỏ BP, nói.

Một số chuyên gia cũng từng cho rằng trong trường hợp khẩn cấp, Mỹ có thể sử dụng sức mạnh quân sự để bảo đảm tàu chở dầu vẫn đi lại được qua eo biển.

“Kịch bản tồi tệ nhất luôn tồn tại, nhưng nhiều người cho rằng khả năng xảy ra không cao. Người ta tin rằng các quốc gia tiêu thụ dầu sẽ bảo vệ dòng chảy năng lượng”, nhà sử học năng lượng Daniel Yergin nói.

Tổng thống Donald Trump cũng từng đề cập khả năng đưa tàu Hải quân Mỹ hộ tống tàu chở dầu, nhưng tới nay chưa thực hiện.

Tàu dầu bị tấn công lần lượt tại vùng biển Iraq (trái) và tại Eo biển Hormuz giữa chiến sự Iran. Ảnh: Reuters.

Lối đi thay thế vẫn hạn chế

Các tuyến vận chuyển thay thế hiện nay vẫn rất hạn chế về quy mô.

UAE đã xây dựng đường ống nối Abu Dhabi với cảng Fujairah trên vịnh Oman, bắt đầu hoạt động từ năm 2012. Tuyến này cho phép một phần dầu mỏ được vận chuyển mà không phải đi qua eo biển Hormuz.

Theo ước tính của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, nhờ đường ống này mà hơn 25% lượng dầu thường xuất khẩu qua Hormuz dưới dạng dầu thô hoặc nhiên liệu như diesel vẫn có thể rời khu vực.

Tuy vậy, đây không phải giải pháp toàn diện, đặc biệt khi các cơ sở ở hai đầu đường ống cũng từng bị tấn công.

Lối đi thay thế lớn nhất hiện nay là đường ống dẫn dầu của Saudi Arabia nối tới Biển Đỏ. Tuyến này được xây dựng từ thập niên 1980, trong giai đoạn xung đột Iran - Iraq từng khiến các tàu chở dầu trở thành mục tiêu tấn công.

Đường ống có công suất tối đa 7 triệu thùng mỗi ngày. Tuy nhiên, khoảng 2 triệu thùng được dùng cho các nhà máy lọc dầu trong nước, vì vậy chỉ còn khoảng 5 triệu thùng mỗi ngày có thể thay thế lượng dầu thường đi qua eo biển Hormuz.

“Ngay khi eo biển Hormuz bắt đầu bị đóng lại, chúng tôi lập tức tăng lưu lượng qua đường ống Đông - Tây”, Tổng giám đốc Saudi Aramco Amin H. Nasser nói.

Ngay cả khi xung đột kết thúc và Iran suy yếu nghiêm trọng, những rủi ro đối với tuyến vận tải này vẫn chưa biến mất. Các nhóm vũ trang hoặc lực lượng phi nhà nước vẫn có thể nhắm vào tàu thuyền và cơ sở hạ tầng năng lượng qua đây.

Chẳng hạn, lực lượng Houthi tại Yemen gần đây đã nhiều lần tấn công tàu hàng ở Biển Đỏ, gây gián đoạn đáng kể hoạt động vận tải qua tuyến đường nối Địa Trung Hải với kênh đào Suez.

“Điều mà nhiều người từng cảnh báo cuối cùng đã xảy ra. Giờ cần xem thế giới sẽ thích ứng ra sao”, Giám đốc điều hành Crescent Petroleum Majid Jafar nói.

Hai tàu chở dầu bốc cháy dữ dội trong vùng biển Iraq Ngày 12/3, hai tàu chở nhiên liệu nổ gần Umm Qasr của Iraq làm 1 người chết, 38 người được cứu. Cùng lúc, nhiều tàu khác trúng vật thể lạ tại eo biển Hormuz, khiến tuyến hàng hải chiến lược thêm bất ổn.

Danh Tú