Vì sao ung thư đang được 'viết lại định nghĩa' sau 26 năm nghiên cứu?

Trong lịch sử y học hiện đại, hiếm có căn bệnh nào khiến giới khoa học phải theo đuổi dai dẳng và tốn nhiều thế hệ nghiên cứu như ung thư. Suốt nhiều thập kỷ, căn bệnh này được ví như một “mật mã sinh học” gần như không thể giải trọn vẹn bởi khối u không phải tác nhân ngoại lai, mà sinh ra từ chính các tế bào của cơ thể con người. Chúng biến đổi liên tục, thích nghi mạnh mẽ và sở hữu khả năng chống lại hàng loạt liệu pháp điều trị hiện đại.

Từ “mớ hỗn độn sinh học” đến 6 dấu hiệu cốt lõi của ung thư

Bước ngoặt lịch sử xuất hiện vào năm 2000, khi hai nhà khoa học Douglas Hanahan và Robert Weinberg công bố công trình mang tính nền tảng “The Hallmarks of Cancer” trên tạp chí Cell. Đây được xem là một trong những cột mốc có sức ảnh hưởng lớn nhất lịch sử nghiên cứu ung thư hiện đại, đặt nền móng cho cách nhân loại hiểu về bản chất thật sự của tế bào ác tính.

Sau 26 năm từ học thuyết “Hallmarks of Cancer”, giới khoa học đang thay đổi cách hiểu về ung thư, mở ra kỷ nguyên điều trị cá thể hóa, miễn dịch trị liệu và AI trong y học. Ảnh: minh họa

Điểm đột phá của “Hallmarks of Cancer” nằm ở việc lần đầu tiên giới khoa học có được một khuôn khổ thống nhất để lý giải sự phát triển của ung thư.

Thay vì xem mỗi loại ung thư là một thực thể hoàn toàn khác biệt, Hanahan và Weinberg chỉ ra rằng hầu hết tế bào ung thư đều sở hữu sáu “dấu hiệu đặc trưng” cốt lõi.

Đó là khả năng tự kích hoạt tăng trưởng, kháng lại tín hiệu ức chế phát triển, né tránh cơ chế chết tế bào tự nhiên, duy trì khả năng phân chia vô hạn, kích thích tạo mạch máu để nuôi khối u và cuối cùng là xâm lấn – di căn sang các cơ quan khác.

Phát hiện này đã thay đổi toàn bộ tư duy điều trị ung thư. Các bác sĩ không còn chỉ “đuổi theo” từng khối u riêng lẻ mà bắt đầu tập trung vào những cơ chế nền tảng giúp ung thư tồn tại.

Nhiều liệu pháp nhắm trúng đích sau này, từ thuốc chống tạo mạch cho tới điều trị miễn dịch, đều chịu ảnh hưởng trực tiếp từ khung lý thuyết Hallmarks.

Theo Douglas Hanahan, mục tiêu của Hallmarks không phải đơn thuần là mô tả ung thư, mà là “tạo ra một ngôn ngữ chung để toàn bộ cộng đồng ung thư học có thể cùng hiểu và cùng hành động”.

Khi khối u không còn là “kẻ cô độc”

Hơn một thập kỷ sau, năm 2011, bộ đôi Hanahan – Weinberg tiếp tục gây tiếng vang với phiên bản cập nhật “The Hallmarks of Cancer: The Next Generation”.

Lần này, ung thư không còn được nhìn như một cụm tế bào ác tính riêng lẻ, mà là cả một “hệ sinh thái bệnh lý”.

Hai dấu hiệu mới được bổ sung gồm rối loạn chuyển hóa tế bào và khả năng né tránh hệ miễn dịch. Đồng thời, các nhà khoa học cũng xác định vai trò đặc biệt quan trọng của vi môi trường khối u – nơi tồn tại sự tương tác phức tạp giữa tế bào ung thư với tế bào miễn dịch, mạch máu, nguyên bào sợi và nhiều yếu tố ngoại vi khác.

Khám phá này mở đường cho cuộc cách mạng miễn dịch trị liệu trong ung thư học. Thay vì chỉ tiêu diệt khối u trực tiếp, y học hiện đại bắt đầu “huấn luyện” hệ miễn dịch nhận diện và tấn công tế bào ác tính.

Nhiều loại ung thư từng được xem gần như vô vọng nay đã có thể kéo dài thời gian sống nhiều năm nhờ liệu pháp miễn dịch.

Đến năm 2022, Douglas Hanahan tiếp tục công bố phiên bản mở rộng mang tên “New Dimensions”, bổ sung thêm một chiều kích mới khiến giới khoa học đặc biệt chú ý: tính dẻo kiểu hình của tế bào ung thư.

Đây được xem là một trong những lý do quan trọng khiến ung thư rất khó chữa dứt điểm.

Tế bào ung thư có thể thay đổi trạng thái sinh học để thích nghi với hóa trị, xạ trị hoặc miễn dịch trị liệu mà không cần xuất hiện thêm đột biến gene mới. Nói cách khác, chúng có khả năng “đổi chiến thuật” để sống sót.

Song song đó, vai trò của lão hóa tế bào và hệ vi sinh vật cũng được đưa vào bức tranh ung thư học hiện đại. Các microbiome cư trú trong cơ thể được phát hiện có khả năng ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh, tiến triển khối u và cả hiệu quả điều trị.

Điều này mở ra một hướng tiếp cận hoàn toàn mới: điều trị ung thư không chỉ bằng thuốc, mà còn bằng cách điều chỉnh môi trường sinh học của cơ thể.

Tương lai 2026: Đưa ung thư vào góc nhìn toàn thân

Theo các công bố mới nhất dự kiến xuất hiện trên Cell Press năm 2026 với chủ đề “Hallmarks of Cancer: Then and Now, and Beyond”, tư duy về ung thư tiếp tục được mở rộng vượt ra ngoài phạm vi khối u.

Các nhà khoa học đang nghiên cứu cách ung thư tương tác với toàn bộ cơ thể, từ hệ thần kinh, quá trình lão hóa cho tới các tín hiệu sinh học liên cơ quan.

Ung thư giờ đây được nhìn nhận như một bệnh lý hệ thống chứ không đơn thuần là một khối bướu khu trú.

Xu hướng này được đánh giá sẽ định hình thế hệ điều trị mới – nơi liệu pháp không chỉ nhắm vào tế bào ung thư mà còn tái lập trạng thái cân bằng toàn thân.

Nhận định về sự thay đổi mang tính lịch sử trong hiểu biết về ung thư, GS-BS Nguyễn Chấn Hùng – Chủ tịch danh sự Hội Ung thư Việt Nam cho rằng y học thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu sắc nhất của ngành ung thư học.

Ông nhấn mạnh rằng trước đây điều trị ung thư chủ yếu dựa trên phẫu thuật, hóa trị và xạ trị, nhưng hiện nay xu hướng cá thể hóa điều trị đang trở thành trung tâm.

Theo GS Hùng, việc giải mã được các “dấu hiệu đặc trưng” của ung thư giúp bác sĩ hiểu rõ vì sao cùng một loại bệnh nhưng mỗi bệnh nhân lại đáp ứng điều trị khác nhau.

“Ung thư không còn là bản án tuyệt đối như nhiều thập kỷ trước. Điều quan trọng hiện nay là phát hiện sớm, điều trị đúng cơ chế sinh học và phối hợp đa mô thức. Y học hiện đại đang tiến gần hơn tới khả năng biến nhiều loại ung thư thành bệnh mạn tính có thể kiểm soát lâu dài”, ông nhận định.

Ông cũng cho rằng trí tuệ nhân tạo (AI), giải trình tự gene và dữ liệu sinh học lớn sẽ đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong tương lai điều trị ung thư.

"AI có thể giúp phát hiện các mô hình mà con người khó nhận ra, từ đó hỗ trợ chẩn đoán sớm và lựa chọn phác đồ chính xác hơn. Đây sẽ là cuộc cách mạng thật sự của ung thư học trong 10-20 năm tới”, GS Hùng nói.

Sau 26 năm kể từ công trình Hallmarks đầu tiên, nghiên cứu ung thư đã chuyển mình từ cách tiếp cận đơn ngành sang mô hình tích hợp đa lĩnh vực gồm sinh học phân tử, miễn dịch học, gene học, trí tuệ nhân tạo và y học hệ thống.

Dù ung thư vẫn là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu thế giới, giới khoa học tin rằng nhân loại đang tiến gần hơn bao giờ hết tới khả năng kiểm soát căn bệnh này.

Hallmarks of Cancer không chỉ là một học thuyết y học. Nó đã trở thành “kim chỉ nam” định hình toàn bộ nền ung thư học hiện đại, giúp kết nối các phòng thí nghiệm, bác sĩ lâm sàng và bệnh nhân trong cùng một hành trình tìm lời giải cho căn bệnh phức tạp bậc nhất nhân loại.