Vì sao vựa nông sản lớn nhất Việt Nam 'đứt gãy' chuỗi giá trị?

Nhận định được chuyên gia đưa ra tại sự kiện kết nối giao thương, xúc tiến thương mại khu vực Đông Nam Bộ với Tây Nam Bộ, ngày 25/6, tại Cần Thơ.

Nông sản miền Tây phải vận chuyển lên khu vực miền Đông mới có cảng để xuất khẩu đang làm tăng chi phí, bào mòn giá trị của sản phẩm xuất khẩu.

Bà Bùi Thị Hải Yến - Phó Chủ tịch Hiệp hội Nữ doanh nhân Việt Nam - cho biết, Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ là hai địa bàn chiến lược, vựa nông - thủy sản, trung tâm kinh tế năng động có vai trò quyết định đến tốc độ tăng trưởng vĩ mô của Việt Nam.

Tuy nhiên, theo bà Yến, để biến các tiềm năng thành giá trị thặng dư cao, bắt buộc phải giải được 2 bài toán then chốt: Xúc tiến thương mại mở rộng thị trường và tối ưu hóa hạ tầng logistics.

Ông Trần Chí Dũng - phụ trách logistics nông nghiệp, Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA) - ví von, miền Đông và miền Tây như cơ thể kinh tế đang tắc nghẽn. Nếu Tây Nam Bộ là ‘buồng tim’ (nơi chiếm hơn 50% lúa gạo, 70% trái cây và 70% thủy sản của cả nước), còn Đông Nam Bộ là ‘não bộ’ chế biến, xuất khẩu, thì huyết mạch kết nối giữa chúng đang tắc nghẽn nghiêm trọng, khiến doanh nghiệp (DN) suy yếu trên đống hàng tồn.

Theo ông Dũng, những nút thắt đang bào mòn giá trị nông sản Tây Nam Bộ, như hạ tầng chưa đồng bộ. Khiến chi phí logistics nội địa cao (chiếm hơn 25% giá trị hàng hóa, gấp đôi so với Thái Lan). Hệ quả, DN đã nộp gần 1/4 giá trị hàng hóa trước khi hàng ra đến cảng xuất khẩu. Dịch vụ logistics manh mún khi hàng nghìn xe tải, kho bãi, đội thuyền hoạt động đơn lẻ, không kết nối - chia sẻ hạ tầng.

Đứt gãy hệ thống xảy ra khi có rất nhiều mắt xích rời rạc, nhưng không có một chuỗi cung ứng chuyên nghiệp. Ngoài ra, hàng rào tiêu chuẩn của EU, Mỹ, Nhật… đặt ra với hàng nhập khẩu ngày càng cao, còn vùng nguyên liệu ở miền Tây lại thiếu kiểm soát đồng bộ từ đầu chuỗi.

Ông Vũ Bá Phú - Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương - cho rằng, các mặt hàng có thế mạnh của miền Đông và miền Tây như gạo, thủy sản, rau quả, trái cây nhiệt đới, thực phẩm chế biến, hàng công nghiệp chế biến… được dự báo tiếp tục có nhu cầu cao tại các thị trường quốc tế.

Ông Phú cũng nhìn nhận, vùng Tây Nam Bộ nắm giữ nguồn nguyên liệu nông - thủy sản dồi dào, nhưng thiếu hạ tầng chế biến sâu, logistics và kết nối thị trường quốc tế. Đông Nam Bộ có đầy đủ năng lực chế biến, hệ thống cảng biển - logistics và mạng lưới DN xuất khẩu, nhưng phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu từ Tây Nam Bộ.

Theo ông Phú, sự liên kết hai vùng theo hướng khép kín chuỗi giá trị, từ vùng nguyên liệu đến chế biến sâu và đầu mối xuất khẩu là nền tảng để công tác xúc tiến thương mại quốc gia thời gian tới phát huy hiệu quả tối đa.

Bên cạnh đó, đại diện Cục Xúc tiến thương mại cũng nhấn mạnh tới yếu tố chuyển đổi xanh đang dần trở thành điều kiện bắt buộc đối với DN muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế. Do đó, các DN cần từng bước sản xuất sạch hơn, sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, kinh tế tuần hoàn, trách nhiệm xã hội, truy xuất nguồn gốc…

Theo chuyên gia, miền Tây cần phát huy lợi thế vận tải đường thủy vì chi phí rẻ hơn 30-40% so với đường bộ.

Logistics xanh không còn là lựa chọn mà đang trở thành điều kiện để hàng hóa Việt Nam tiếp tục tham gia thị trường toàn cầu. Tại hội thảo, các chuyên gia đề xuất mô hình 3 cấp độ.

Cấp độ 1 (tại nguồn), cần xây dựng các trung tâm gom hàng, sơ chế, đóng gói xanh ngay tại vùng nguyên liệu Tây Nam Bộ, để vừa thu mua, sơ chế, vừa đóng gói, kiểm định, mã hóa dữ liệu gốc, giảm tổn thất sau thu hoạch.

Cấp độ 2 (trạm trung chuyển), xây dựng các trung tâm logistics xanh đa phương thức tích hợp (đường bộ, đường thủy, kho lạnh), để cung ứng trực tiếp cho siêu đô thị TPHCM và Đông Nam Bộ, rút ngắn chuỗi từ 5-7 đầu mối xuống 2-3 công đoạn.

Cấp độ 3 là cửa ngõ (miền Đông), hình thành cụm cảng Cái Mép - Thị Vải, Cát Lái và sân bay Tân Sơn Nhất, Long Thành, là ‘bệ phóng’ xuất khẩu nông sản.