VIAC: AI mở ra cơ hội nâng cao hiệu quả trọng tài nhưng không thể thay thế con người

Tại Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 diễn ra ngày 18-19/8 tại Hà Nội với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”, đại diện Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) nhấn mạnh những cơ hội cũng như yêu cầu kiểm soát rủi ro khi đưa công nghệ vào hoạt động trọng tài.

Theo ông Nguyễn Trung Nam, Phó Giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc VIAC, chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong hoạt động trọng tài, từ quản lý hồ sơ, trao đổi tố tụng đến tổ chức phiên điều trần. Các nền tảng điện tử như VIAC E-case giúp nhiều thủ tục được thực hiện trực tuyến, trong khi hình thức điều trần trực tuyến hoặc kết hợp trực tiếp - trực tuyến ngày càng phổ biến.

VIFCA cùng Thứ trưởng Bộ tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh tại sự kiện ASEAN Law Forum

Việc số hóa đặc biệt có ý nghĩa với các tranh chấp có yếu tố nước ngoài, khi các bên có thể giảm thời gian, chi phí đi lại và thuận lợi hơn trong quá trình trao đổi, cung cấp tài liệu cũng như tham gia tố tụng.

Cùng với chuyển đổi số, AI được đánh giá có tiềm năng hỗ trợ sâu hơn cho hoạt động trọng tài. Công nghệ có thể được ứng dụng trong tìm kiếm, phân loại tài liệu, phân tích dữ liệu, dịch thuật, rà soát văn bản và quản lý hồ sơ. Đây là những công việc thường đòi hỏi nhiều thời gian, nhất là với các vụ tranh chấp có khối lượng tài liệu lớn và tính chất phức tạp.

Tuy nhiên, đại diện VIAC lưu ý AI cũng đặt ra không ít rủi ro. Một trong những vấn đề đáng chú ý là hiện tượng “hallucination”, khi hệ thống tạo ra thông tin không chính xác nhưng được trình bày với vẻ đáng tin cậy. Trong lĩnh vực trọng tài, nơi mỗi tài liệu và lập luận có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, lợi ích của các bên, việc sử dụng thông tin do AI cung cấp mà không kiểm chứng có thể dẫn tới hệ quả nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, việc đưa dữ liệu tranh chấp lên các hệ thống AI cũng làm gia tăng nguy cơ rò rỉ thông tin mật, dữ liệu kinh doanh và các tài liệu nhạy cảm. Vì vậy, yêu cầu về bảo mật, an ninh mạng, minh bạch và kiểm soát dữ liệu cần được đặt lên hàng đầu.

Từ thực tiễn này, VIAC cho rằng công nghệ cần được sử dụng như công cụ hỗ trợ, phục vụ công lý chứ không thể thay thế trách nhiệm của con người. Các kết quả do AI cung cấp phải được kiểm chứng, trong khi việc ứng dụng công nghệ cần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

Những vấn đề được VIAC chia sẻ tại Diễn đàn Pháp luật ASEAN 2026 cho thấy quá trình số hóa hoạt động trọng tài không chỉ là câu chuyện về công nghệ, mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng các nguyên tắc sử dụng AI an toàn, minh bạch và có trách nhiệm trong lĩnh vực tư pháp.