Viên đá nhỏ mang theo ánh sáng của một nền văn minh

Ấn Độ là trung tâm chế tác kim cương và đá quý lớn nhất thế giới

Xứ sở của những viên đá biết kể chuyện

Hai buổi tối ngắn ngủi ở Mumbai, chúng tôi dành trọn cho một trải nghiệm khá đặc biệt: đi mua đá quý. Ở một đất nước được xem là “cường quốc đá quý” của thế giới, bước vào cửa hàng trang sức giống như bước vào một thế giới khác, thế giới của ánh sáng, màu sắc và những câu chuyện kéo dài qua nhiều thế kỷ.

Những cửa hàng đá quý ở Mumbai sáng rực ánh đèn. Sau lớp tủ kính là vô số viên đá lấp lánh: kim cương, ngọc lục bảo, ruby, thạch anh tím, topaz, garnet… Mỗi viên đá như giữ lại một mảnh nhỏ của cầu vồng.

Người bán hàng ở đây nói về đá quý với niềm say mê hiếm thấy. Họ có thể kể chi tiết về nguồn gốc của từng loại đá, cách cắt, độ tinh khiết, ý nghĩa phong thủy hay tôn giáo gắn với màu sắc của viên đá.

Chúng tôi ngồi quanh những chiếc bàn nhỏ. Những chiếc khay nhung được đặt ra, bên trên là các viên đá đủ màu. Người bán nhẹ nhàng dùng nhíp gắp từng viên đặt dưới ánh đèn chuyên dụng. Ánh sáng chiếu qua, các mặt cắt bừng lên như những mảnh lửa nhỏ.

Ấn Độ từ lâu giữ vị trí đặc biệt trong thế giới kim hoàn. Khoảng 90% kim cương của thế giới được cắt và gia công tại đây, tập trung ở Surat và Mumbai, những trung tâm chế tác đá quý lớn nhất hành tinh.

Trong thế giới đá quý, Ấn Độ còn giữ một vai trò đặc biệt khác. Đây là một trong những thị trường lớn nhất chuyên thu mua và chế tác các loại đá quý màu ở dạng thô, từ ngọc lục bảo, hồng ngọc cho đến những biến thể hiếm của thạch anh và garnet.

Điều thú vị là với những viên đá màu này, công nghệ hiện đại lại không phải yếu tố quyết định.

Không giống kim cương có thể được phân tích bằng hệ thống quét laser và máy cắt tự động, đá màu đòi hỏi một “con mắt nghề” tinh tường.

Những viên đá thô thường được các bậc thầy chế tác người Ấn Độ cầm lên dưới ánh đèn, xoay chậm trong tay, quan sát từng vết tạp, từng đường vân rồi mới quyết định đường cắt đầu tiên.

Đó là khoảnh khắc kinh nghiệm của nhiều thế hệ hội tụ trong một ánh nhìn lặng lẽ của người thợ kim hoàn.

Phần lớn những nghệ nhân này sinh ra trong các gia đình làm nghề kim hoàn lâu đời. Nhiều người bắt đầu học việc từ tuổi mười lăm, ngồi bên cạnh cha hoặc chú trong những xưởng nhỏ ở Jaipur hay Surat, lặng lẽ học cách “đọc” viên đá, một kỹ năng mà ngay cả máy móc tinh vi nhất cũng chưa thể thay thế.

Chính sự kết hợp giữa trực giác nghề nghiệp và truyền thống thủ công ấy đã giúp Ấn Độ giữ vị trí gần như độc tôn trong nghệ thuật chế tác đá quý màu của thế giới.

Nghe câu chuyện ấy, bỗng thấy mỗi viên đá quý dường như mang trong mình một lịch sử dài. Nó từng nằm sâu trong lòng đất, rồi qua tay người thợ, qua những lát cắt chính xác đến mức gần như nghệ thuật.

Ấn Độ là vùng đất của những nghệ nhân chế tác kim hoàn lành nghề bậc nhất thế giới

Di sản văn minh kéo dài hàng nghìn năm

Lịch sử trang sức của Ấn Độ thực ra bắt đầu từ rất sớm, gắn với một trong những nền văn minh cổ đại lâu đời nhất của nhân loại.

Các cuộc khai quật tại di chỉ Harappa vào đầu thế kỷ XX cho thấy nền văn minh lưu vực sông Ấn đã phát triển rực rỡ từ khoảng 3200 đến 2800 năm trước Công nguyên.

Trong những lớp đất cổ ấy, các nhà khảo cổ phát hiện vô số chuỗi hạt, vòng tay, vòng chân và bông tai được chế tác từ canxedon, mã não và nhiều loại đá bán quý khác.

Những món trang sức cổ xưa ấy cho thấy cư dân cổ đại Ấn Độ đã sớm làm chủ kỹ thuật chế tác đá và coi trang sức là một phần quan trọng của đời sống tinh thần.

Trải qua hàng thiên niên kỷ, truyền thống ấy không hề mai một mà ngày càng phát triển thành một nền văn minh trang sức rực rỡ.

Trong xã hội Ấn Độ, trang sức luôn gắn chặt với tín ngưỡng và đời sống tâm linh. Những viên bảo thạch nhiều màu sắc được xem là nơi gửi gắm lời cầu nguyện, phúc lành và sự che chở của các vị thần.

Vì vậy, việc lựa chọn chất liệu, màu sắc và biểu tượng trên mỗi món trang sức đều được cân nhắc kỹ lưỡng. Những hình ảnh như mặt trời, mặt trăng, con voi hay buồng chuối xuất hiện trên trang sức cổ đại mang ý nghĩa về sự sống, phồn thực và mối liên hệ giữa con người với vũ trụ.

Danh tiếng của đá quý Ấn Độ từ rất sớm đã lan sang châu Âu. Những viên kim cương và bảo thạch hiếm từ tiểu lục địa này từng khiến các thương nhân phương Tây say mê.

Từ thế kỷ XVII, các nhà buôn và thám hiểm châu Âu đã tìm đến Ấn Độ để tìm kiếm những viên đá quý hiếm, mở ra một dòng chảy giao thoa văn hóa đặc biệt giữa phương Đông và phương Tây.

Đến thế kỷ XIX, nhiều kỹ thuật cắt đá và nghệ thuật tráng men của Ấn Độ đã trở thành nguồn cảm hứng cho các nhà kim hoàn châu Âu, góp phần hình thành phong cách trang sức sang trọng từng thịnh hành ở Paris và London.

Sau 127 năm lưu lạc ở nước ngoài, hơn 300 viên đá quý và trang sức từng được chôn cất cùng Xá lợi Đức Phật Thích Ca tại thánh tích Piprahwa, bang Uttar Pradesh đã chính thức trở về Ấn Độ

Những viên ngọc của lịch sử

Một câu chuyện đặc biệt khác của thế giới đá quý cũng gắn với Ấn Độ và mang màu sắc gần như huyền thoại.

Sau 127 năm lưu lạc ở nước ngoài, hơn 300 viên đá quý và trang sức từng được chôn cất cùng Xá lợi Đức Phật Thích Ca tại thánh tích Piprahwa, bang Uttar Pradesh, đã chính thức trở về Ấn Độ vào ngày 31.7.2025.

Bộ sưu tập được gọi là “Những viên ngọc Piprahwa của Đức Phật lịch sử”, bao gồm nhiều loại đá quý như thạch anh tím, topaz, ngọc trai, garnet, pha lê cùng các chi tiết trang sức bằng vàng.

Những hiện vật này được phát hiện từ năm 1898 khi nhà khảo cổ người Anh William Claxton Peppe khai quật một bảo tháp Maurya có niên đại thế kỷ III trước Công nguyên.

Trải qua hơn một thế kỷ, phần lớn bộ sưu tập nằm ngoài lãnh thổ Ấn Độ cho đến khi chính phủ nước này tiến hành một chiến dịch pháp lý và ngoại giao để đưa chúng trở về.

Lễ tiếp nhận tại New Delhi mang ý nghĩa lớn đối với ngành khảo cổ và bảo tàng học. Nhưng nhiều học giả văn hóa và tôn giáo cho rằng những viên đá quý này còn được xem như biểu tượng vượt thời gian của hòa bình, lòng từ bi và di sản chung của nhân loại.

Người Ấn Độ rất chuộng dùng đá quý làm trang sức

Mỗi viên đá là một câu chuyện “Nghìn lẻ một đêm”

Nhưng điều thú vị nhất trong chuyến đi này lại không nằm ở những viên đá trị giá lớn.

Trong đoàn chúng tôi, ai cũng muốn mua một món gì đó mang về. Có người chọn nhẫn, có người chọn mặt dây chuyền, có người chỉ cần một viên đá nhỏ để sau này gắn vào trang sức.

Những khay đá được đưa ra liên tục với nhiều mức giá. Có viên vài trăm đô la, có viên chỉ vài chục đô la.

Điều khiến mọi người ngạc nhiên là ở đây dường như ai cũng có thể tìm thấy thứ phù hợp với mình.

Một chị trong đoàn cầm lên chiếc khuyên tai nhỏ xíu gắn viên đá màu xanh lục. Chị cười rất tươi. Một anh khác chọn chiếc nhẫn bạc có viên garnet đỏ sẫm.

Còn tôi, sau một hồi ngắm nghía, lại dừng lại ở một viên ruby hồng, loại đá đặc trưng của Ấn Độ.

Viên ngọc không lớn. Ánh hồng dịu, trong trẻo, khi đặt dưới ánh đèn thì bừng lên một sắc màu rất mềm.

Người đàn ông bán hàng mang vẻ đẹp Nam Á đặc trưng và ánh mắt vô cùng nồng ấm. Anh kiên nhẫn nói với chúng tôi về các loại đá quý và khen viên đá tôi chọn. Đây là loại ruby được nhiều người yêu thích vì màu sắc nữ tính và hiếm hơn so với các sắc đỏ đậm.

Tôi xoay viên đá dưới ánh đèn. Những mặt cắt nhỏ lấp lánh như thể một giọt ánh sáng đang được giữ lại trong lòng đá.

Cuối cùng, tôi mua viên ruby ấy.

Không phải vì giá trị lớn. Thực ra, nó chỉ là một món đồ nhỏ xinh. Nhưng khi cầm viên đá trong tay, tôi có cảm giác rất rõ ràng: mình đang mang về một kỷ niệm.

Ở Ấn Độ, trang sức gắn với đời sống tinh thần rất sâu sắc. Người dân tin rằng đá quý chứa đựng năng lượng, mang lại may mắn và bình an.

Có lẽ vì thế mà việc chọn một viên đá ở đây giống như chọn một câu chuyện, huyền bí như trong “Nghìn lẻ một đêm”.

Buổi tối hôm ấy, khi rời cửa hàng, ai trong đoàn cũng có một chiếc túi nhỏ trên tay. Bên trong là những viên đá đủ màu.

Không ai nói về giá trị của món đồ.

Mọi người nói về cảm giác khi chọn được viên đá mình thích.

Có những chuyến đi, thứ mang về là những bức ảnh.

Có chuyến đi là những món quà lưu niệm.

Còn chuyến đi này, thứ ở lại trong ký ức lại là khoảnh khắc ngồi quanh chiếc bàn nhỏ ở Mumbai, giữa ánh đèn và những khay đá lấp lánh, khi mỗi người chọn cho mình một mảnh nhỏ của xứ sở đá quý.

Viên ruby hồng của tôi bây giờ nằm trong một chiếc hộp nhỏ.

Thỉnh thoảng mở ra nhìn, tôi vẫn nhớ đến buổi tối ấy, khi một viên đá nhỏ mang theo cả ánh sáng của một đất nước và ký ức của một nền văn minh.

THÚY HÀ