Việt Nam - ASEAN: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới

Cảng nước sâu CMIT khu vực Cái Mép - Thị Vải phường Tân Phước, Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay có thể tiếp nhận được tàu container trọng tải 214.121 DWT. Ảnh: Hoàng Nhị/TTXVN

Nếu ASEAN từng là cánh cửa đưa Việt Nam bước vào sân chơi kinh tế toàn cầu, hiện nay Việt Nam lại góp phần tạo dựng những động lực phát triển mới của ASEAN thông qua thương mại, đầu tư, logistics, chuyển đổi số và tăng trưởng xanh. Đặc biệt, quan hệ kinh tế Việt Nam - ASEAN cũng đang bước sang giai đoạn phát triển mới, hướng tới chuỗi giá trị có hàm lượng công nghệ, tính kết nối và sức cạnh tranh cao.

Từ góc nhìn lịch sử, ASEAN luôn giữ vị trí đặc biệt trong tiến trình hội nhập kinh tế của Việt Nam. Khi chính thức gia nhập ASEAN năm 1995 và tham gia Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) từ năm 1996, Việt Nam đã lựa chọn con đường hội nhập sâu rộng với khu vực như một bước đi chiến lược để thúc đẩy cải cách và phát triển. Sau đó là Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA), các hiệp định ASEAN+ với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia, New Zealand, Ấn Độ và gần đây là Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), tạo nên một không gian kinh tế rộng lớn mà ASEAN đóng vai trò trung tâm.

Theo TS Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương), chính quá trình hội nhập kinh tế sâu rộng trong khuôn khổ ASEAN là nền tảng quan trọng tạo nên bước phát triển mạnh mẽ của thương mại Việt Nam. Việc tham gia hàng loạt hiệp định thương mại tự do trong ASEAN đã giúp thương mại giữa Việt Nam với khu vực tăng trưởng vượt bậc. Từ mức hơn 3 tỷ USD những năm đầu gia nhập ASEAN, kim ngạch thương mại hai chiều đã đạt khoảng 91 tỷ USD vào năm 2025, tăng gần 30 lần. ASEAN hiện nằm trong nhóm thị trường xuất nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam, chỉ đứng sau một số đối tác hàng đầu như Hoa Kỳ, Trung Quốc và Hàn Quốc.

Thế nhưng giá trị lớn nhất của ASEAN đối với Việt Nam ngày nay không còn nằm ở những con số thương mại đơn thuần. Sau 30 năm hội nhập, Việt Nam đã chuyển dần từ vị thế một nền kinh tế hưởng lợi từ hội nhập sang vị thế một quốc gia có khả năng đóng góp vào định hình tương lai phát triển của khu vực.

Vai trò đó thể hiện trước hết ở năng lực sản xuất và xuất khẩu ngày càng lớn của nền kinh tế. Việt Nam hiện là mắt xích quan trọng trong nhiều chuỗi cung ứng khu vực, từ điện tử, máy tính, điện thoại, cơ khí, dệt may đến nông sản và thực phẩm. Hàng hóa Việt Nam không chỉ hiện diện tại các thị trường ASEAN mà còn tham gia ngày càng sâu vào mạng lưới sản xuất nội khối.

Theo ông Vũ Bá Phú, Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), các nền kinh tế ASEAN đang có sự bổ trợ ngày càng sâu sắc, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia mạnh mẽ hơn vào chuỗi cung ứng nội khối. Đây là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tiến sâu hơn vào lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo, công nghiệp hỗ trợ, điện tử và linh kiện ô tô - những lĩnh vực tạo ra giá trị gia tăng cao hơn trong nền kinh tế khu vực.

Thực tế cho thấy sự dịch chuyển này đang diễn ra rõ nét. Tại Thái Lan, đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam trong ASEAN, xuất khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện của Việt Nam đã tăng trưởng rất mạnh. Điều đó phản ánh mối liên kết ngày càng chặt chẽ giữa hai nền kinh tế trong mạng lưới sản xuất khu vực, đồng thời cho thấy Việt Nam đang từng bước nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị ASEAN.

Nếu giai đoạn trước, lợi thế cạnh tranh của Việt Nam chủ yếu đến từ lao động và chi phí sản xuất, thì giai đoạn tới động lực tăng trưởng mới sẽ đến từ khả năng kết nối chuỗi cung ứng, đổi mới công nghệ và phát triển các ngành dịch vụ giá trị cao. Đây cũng là lĩnh vực ASEAN đang mở ra không gian hợp tác rộng lớn nhất với Việt Nam.

Trong bức tranh đó, logistics nổi lên như một trong những trụ cột chiến lược của hợp tác kinh tế khu vực. Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) nhận định rằng: Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ, dư địa hợp tác logistics giữa Việt Nam và các quốc gia ASEAN còn rất lớn. Đây không chỉ là quan hệ hợp tác thương mại mà còn là cơ hội hình thành mạng lưới logistics khu vực có tính kết nối cao, bổ trợ lẫn nhau và nâng cao sức cạnh tranh chung của ASEAN.

Hơn nữa, Việt Nam sở hữu lợi thế nổi bật về vị trí địa chiến lược, nằm giữa ASEAN và Trung Quốc, đồng thời có hệ thống cảng biển, hạ tầng giao thông và quy mô xuất khẩu ngày càng mở rộng. Trong khi Singapore có thế mạnh về trung chuyển quốc tế, logistics số và quản trị chuỗi cung ứng; Thái Lan có kinh nghiệm về logistics đa phương thức và kết nối các hành lang kinh tế tiểu vùng Mekong. Sự kết hợp giữa các lợi thế này đang mở ra khả năng hình thành một mạng lưới logistics khu vực hiệu quả hơn.

Đáng chú ý, hợp tác logistics trong giai đoạn tới sẽ không còn dừng ở vận tải hay kho bãi truyền thống. Theo ông Nguyễn Anh Sơn, dư địa hợp tác đang mở rộng sang logistics thương mại điện tử xuyên biên giới, logistics lạnh, logistics phục vụ ngành bán dẫn, năng lượng, kinh tế xanh và các trung tâm phân phối khu vực. Đây đều là những lĩnh vực được dự báo sẽ tăng trưởng nhanh nhất tại ASEAN trong thập niên tới.

Song song với logistics, chuyển đổi số đang trở thành động lực hợp tác mới giữa Việt Nam và ASEAN. Hiện tại, ASEAN đang hướng tới xây dựng một hệ sinh thái logistics thông minh vận hành trên nền tảng dữ liệu số, kết nối hải quan, vận tải, cảng biển, kho vận và truy xuất nguồn gốc hàng hóa. Cùng đó, Việt Nam được đánh giá có nhiều điều kiện thuận lợi để tham gia sâu vào hệ sinh thái này nhờ tốc độ phát triển thương mại điện tử cao và vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng châu Á.

Một trục hợp tác khác đang nổi lên mạnh mẽ là kinh tế xanh và phát triển bền vững. Trong bối cảnh các thị trường lớn ngày càng yêu cầu cao về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn ESG, ASEAN đang chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng tăng trưởng.

Ông Nguyễn Anh Sơn cho rằng ASEAN cần phối hợp xây dựng các tiêu chuẩn chung về logistics xanh, vận tải xanh, kho bãi xanh và cơ chế đo lường phát thải trong chuỗi logistics. Đây sẽ là yếu tố quyết định khả năng duy trì năng lực cạnh tranh xuất khẩu của cả khu vực trong tương lai.
Ở một góc độ rộng hơn, chuyển đổi xanh đang tạo ra hàng loạt không gian hợp tác mới giữa Việt Nam và ASEAN, từ năng lượng tái tạo, tín chỉ carbon, kinh tế tuần hoàn cho tới các ngành công nghiệp xanh và chuỗi cung ứng bền vững.

Tại Diễn đàn Tương lai ASEAN, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh rằng ASEAN cần xây dựng cách tiếp cận toàn diện hơn đối với an ninh năng lượng, không chỉ bảo đảm nguồn cung mà còn phải bảo đảm khả năng chống chịu trước khủng hoảng, duy trì chi phí hợp lý và hỗ trợ quá trình chuyển đổi năng lượng bền vững.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long, hợp tác năng lượng ASEAN trong giai đoạn mới cần tập trung vào bảo đảm chuỗi cung ứng năng lượng, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, thúc đẩy chuyển đổi năng lượng công bằng và khai thác hiệu quả các nguồn lực công nghệ mới như lưu trữ năng lượng, hydrogen và nhiên liệu sinh học. Điều này cho thấy hợp tác kinh tế ASEAN đang vượt ra ngoài phạm vi thương mại hàng hóa để tiến tới những lĩnh vực mang tính nền tảng cho tăng trưởng dài hạn của cả khu vực.

Một triển vọng đáng chú ý khác là kinh tế Halal. Với hơn 2 tỷ người Hồi giáo trên toàn cầu và phần lớn tập trung tại châu Á, nền kinh tế Halal đang trở thành thị trường tăng trưởng nhanh của ASEAN. Nhận định của Thương vụ Việt Nam tại Singapore, Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng Halal nhờ thế mạnh về nông nghiệp, thực phẩm, du lịch và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do. Trong mô hình hợp tác mới, Singapore có thể đóng vai trò trung tâm tài chính, logistics và tiêu chuẩn hóa, trong khi Việt Nam phát huy lợi thế sản xuất, tạo nên chuỗi giá trị Halal ASEAN có sức cạnh tranh toàn cầu.

Nhìn rộng hơn, ASEAN đang bước vào giai đoạn phát triển mới khi lợi thế cạnh tranh không còn được quyết định chủ yếu bởi quy mô thị trường hay lao động giá rẻ. Cuộc cạnh tranh mới là cuộc đua về logistics thông minh, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, công nghệ cao, năng lượng xanh và khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng khu vực. Trong tiến trình đó, Việt Nam không chỉ là một thành viên hưởng lợi từ hội nhập mà đang đang có cơ hội trở thành một trong những trung tâm sản xuất, logistics và đổi mới sáng tạo quan trọng của ASEAN.

Theo các chuyên gia, ASEAN đang bước vào giai đoạn phát triển mới, lợi thế cạnh tranh không còn được quyết định bởi chi phí lao động hay quy mô thị trường đơn thuần mà bởi khả năng kết nối chuỗi cung ứng, làm chủ công nghệ, phát triển xanh và thích ứng trước những biến động toàn cầu. Bởi vậy, Việt Nam không chỉ là một thành viên hưởng lợi từ tiến trình hội nhập mà đang trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của khu vực.

“Từ thương mại, đầu tư, logistics đến kinh tế số, năng lượng và đổi mới sáng tạo, những không gian hợp tác mới đang mở ra triển vọng để Việt Nam cùng ASEAN xây dựng một cộng đồng kinh tế gắn kết hơn, tự cường hơn và có vị thế ngày càng lớn trong bản đồ kinh tế thế giới”, các chuyên gia nhấn mạnh.