Việt Nam sẽ phát triển điện hạt nhân như thế nào?

Xác định rõ mục tiêu đầu tư dự án

Cuối tháng 11/2024, Ban Chấp hành Trung ương đã quyết định tái khởi động dự án điện hạt nhân Ninh Thuận và tiếp tục nghiên cứu Chương trình phát triển điện hạt nhân quốc gia. Chương trình phải là định hướng cho việc triển khai các dự án điện hạt nhân và các hoạt động có liên quan. Song, cho đến nay chúng ta vẫn chưa rõ Việt Nam sẽ phát triển điện hạt nhân như thế nào, bao gồm: lựa chọn công nghệ, làm chủ và nội địa hóa công nghệ, phát triển chuỗi cung ứng nội địa, nhiên liệu và quản lý chất thải phóng xạ - những vấn đề quan trọng định hình phát triển các ngành, lĩnh vực liên quan.

Các đại biểu bấm nút khởi động Dự án di dân, tái định cư, giải phóng mặt bằng Nhà máy Điện hạt nhân Ninh Thuận 1, ngày 15/1/2026

Hiện các bộ, ngành đang triển khai nhiệm vụ theo chức năng được phân công liên quan đến dự án điện hạt nhân Ninh Thuận. Cần xác định rõ việc triển khai dự án này nhằm mục tiêu làm chủ và nội địa hóa công nghệ để làm cơ sở đàm phán trước khi ký hợp đồng. Nếu tham vọng trở thành nhà cung cấp công nghệ như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc hay Pháp, Việt Nam phải có các Chương trình phát triển công nghiệp quốc gia đi kèm. Nếu chỉ dừng ở mức độ tham gia xây lắp và cung cấp vật liệu xây dựng, chúng ta cần đánh giá chính xác về năng lực trong nước. Điều này giúp đàm phán hiệu quả với đối tác ngoại, nhằm giữ lại các phần việc phù hợp cho doanh nghiệp nội địa, bảo đảm mang lại lợi ích kinh tế tối đa cho quốc gia ngay từ những dự án hạt nhân đầu tiên.

Việc giao Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam (PVN) độc lập làm chủ đầu tư hai dự án hạt nhân đầu tiên đang làm phân tán năng lực quốc gia. Do thiếu cơ chế chia sẻ kinh nghiệm và thế mạnh giữa các công ty thành viên, việc làm chủ công nghệ và nội địa hóa sẽ bị đội chi phí gấp đôi. Bên cạnh đó, chủ trương vận hành nhà máy điện hạt nhân module nhỏ (SMR) vào năm 2035 vẫn thiếu các nghiên cứu đầy đủ, dễ lặp lại sai lầm của Indonesia (mất hàng chục năm tự nghiên cứu, nhưng cuối cùng lại vẫn phải hợp tác với Hàn Quốc để nhập khẩu công nghệ lò SMR SMART).

Công tác đào tạo cũng bộc lộ bất cập khi Đề án "Đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035" theo Quyết định số 1012/QĐ-TTg ngày 26/5/2025 (Đề án) chưa xác định trúng mục tiêu là đào tạo cung cấp nguồn nhân lực đầu vào cho toàn bộ hệ sinh thái của Chương trình, mà lại đưa nhiệm vụ đào tạo nhân lực vận hành bảo dưỡng cho nhà máy vào trong Đề án, là nhiệm vụ mà chủ đầu tư (EVN, PVN) sẽ thực hiện trong dự án cụ thể với đối tác nước ngoài tại hợp đồng chìa khóa trao tay.

Bên cạnh đó, một chủ thể rất quan trọng trong triển khai dự án điện hạt nhân là Cơ quan pháp quy hạt nhân quốc gia (Cục An toàn bức xạ và hạt nhân) lại không được đề cập đến trong Đề án. Các lĩnh vực chuyên ngành đào tạo trong Đề án cũng chưa hợp lý, chỉ quan tâm đến các trường đại học có chuyên ngành về hạt nhân là không đúng (nhân lực nhà máy điện hạt nhân chỉ có khoảng 10 - 15% chuyên ngành hạt nhân).

Ngoài ra, Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050 (Quyết định số 438/QĐ-TTg ngày 16/3/2026) vẫn chưa định hướng rõ mối quan hệ giữa nhập khẩu công nghệ và phát triển SMR, đồng thời thiếu nghiên cứu chuyên sâu để hiện thực hóa chỉ tiêu 30% nội địa hóa khi đàm phán quốc tế.

Bốn vấn đề cần tập trung thực hiện

Để khắc phục các bất cập hiện nay trong triển khai dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, Chính phủ cần lưu ý bốn vấn đề sau.

Một là, cần kiện toàn Ban Chỉ đạo xây dựng nhà máy điện hạt nhân (được thành lập theo Quyết định số 72/QĐ-TTg) bằng cách bổ sung 7 nhóm chuyên gia tư vấn về: luật và pháp quy hạt nhân; chính sách về kỹ thuật và thương mại; đánh giá về thị trường điện và tổ hợp các nguồn phát điện; công nghệ điện hạt nhân và chu trình nhiên liệu; môi trường và địa điểm; kinh tế và nội địa hóa công nghệ; thông tin đại chúng và tham vấn cộng đồng.

Nhiệm vụ trọng tâm của Ban là xác định mô hình phát triển điện hạt nhân tổng thể cho Việt Nam, bao gồm: làm chủ công nghệ, nội địa hóa, phát triển chuỗi cung ứng, nhiên liệu và quản lý chất thải phóng xạ, pháp quy hạt nhân. Điều này đặc biệt cấp thiết khi chúng ta đang đồng thời hợp tác với hai đối tác khác nhau tại Ninh Thuận và tự nghiên cứu công nghệ SMR. Đây chính là nội dung cốt lõi của Chương trình phát triển điện hạt nhân quốc gia mà Ban Chấp hành Trung ương đã yêu cầu nghiên cứu.

Hai là, kiện toàn lại Chủ đầu tư/tổ chức vận hành nhà máy điện hạt nhân. Đây là một trong ba chủ thể chính thực thi Chương trình phát triển điện hạt nhân quốc gia theo hướng dẫn của IAEA. Cần thành lập một Công ty điện hạt nhân quốc gia trên cơ sở đóng góp cổ phần 50:50 của EVN và PVN để chịu trách nhiệm làm chủ đầu tư cả hai dự án điện hạt nhân đầu tiên (Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2) nhằm tận dụng các lợi thế riêng của hai tập đoàn, tiết kiệm trong làm chủ và nội địa hóa công nghệ điện hạt nhân cho quốc gia như kinh nghiệm của các nước Hàn Quốc, Trung Quốc và UAE.

Ba là, tăng cường năng lực cho Cơ quan pháp quy hạt nhân quốc gia. Cục An toàn bức xạ và hạt nhân thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ - Cơ quan pháp quy hạt nhân quốc gia, là một trong ba chủ thể quan trọng thực hiện dự án điện hạt nhân theo hướng dẫn của IAEA. Cần trao đầy đủ thẩm quyền pháp lý cho Cục và đầu tư tăng cường năng lực (nhân lực, vật lực và tài lực) để Cục có thể thực hiện được chức năng của cơ quan pháp quy hạt nhân độc lập theo hướng dẫn của IAEA.

Năng lực của Cục hiện nay còn rất hạn chế so với yêu cầu quản lý an toàn và an ninh hạt nhân. Do vậy, Ban Chỉ đạo cần đặc biệt quan tâm và ưu tiên đầu tư cho cơ quan này bởi đây là “tuyến phòng thủ cuối cùng” bảo đảm việc phát triển điện hạt nhân không gây ra các tác động bất lợi đối với con người, môi trường và an ninh quốc gia. Cơ quan pháp quy hạt nhân quốc gia mạnh sẽ tạo niềm tin cho công chúng đối với chủ trương phát triển điện hạt nhân của Đảng và Nhà nước.

Bốn là, hình thành và phát triển hệ sinh thái của Chương trình phát triển điện hạt nhân quốc gia. Trên cơ sở mục tiêu và nội dung của Chương trình, Ban Chỉ đạo cần chỉ đạo xây dựng hình thành và phát triển hệ sinh thái bao gồm: Đề án phát triển các tổ chức tham gia vào hệ sinh thái này; Đề án đào tạo phát triển nguồn nhân lực quốc gia nhằm cung cấp nhân lực đầu vào cho các tổ chức trong hệ sinh thái; các chương trình phát triển công nghiệp quốc gia phục vụ cho hệ sinh thái (vật liệu, cơ khí, hóa chất, điện, điện tử, xây lắp...); Chương trình phát triển khoa học và công nghệ phục vụ nhu cầu của các tổ chức tham gia vào hệ sinh thái.