Việt Nam thúc đẩy phòng thí nghiệm chung về công nghệ máy gia tốc

XEM VIDEO:

Sáng 15/9, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST) phối hợp với Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân (JINR) tổ chức lễ kỷ niệm 70 năm Việt Nam tham gia JINR, đánh dấu một trong những mối quan hệ hợp tác khoa học quốc tế lâu dài của Việt Nam.

JINR được thành lập năm 1956 tại Dubna và Việt Nam trở thành quốc gia thành viên ngay trong năm này. Trong số đó có Giáo sư Nguyễn Đình Tứ, người tham gia phát hiện phản hạt sigma âm; Giáo sư, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu với các nghiên cứu về lý thuyết đối xứng của hạt cơ bản và quá trình sinh nhiều hạt ở vùng năng lượng cao.

Từ những nhà khoa học đầu tiên được đào tạo tại Dubna, nhiều nhóm nghiên cứu và thế hệ học trò tiếp tục được hình thành tại Việt Nam.

Giáo sư - Viện sĩ Grigory Trubnikov, Giám đốc JINR.

48 nhà khoa học Việt Nam đang làm việc tại JINR

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đinh Văn Trung, Viện trưởng Viện Vật lý thuộc VAST, trong giai đoạn 1956-1990, hơn 130 cán bộ Việt Nam được đào tạo trình độ tiến sĩ và tiến sĩ khoa học tại JINR.

Tính đến tháng 4/2026, có 48 cán bộ Việt Nam làm việc tại JINR, với độ tuổi trung bình 33,8. Năm 2025, hoạt động hợp tác ghi nhận 57 công bố khoa học quốc tế.

Hiện 11 viện nghiên cứu, trường đại học của Việt Nam tham gia các chương trình hợp tác chuyên ngành tại JINR với 10 chuyên đề, tập trung vào vật lý hạt nhân, vật lý hạt cơ bản, vật lý lý thuyết và vật lý phóng xạ.

Các nhà khoa học Việt Nam cũng trực tiếp tham gia nghiên cứu trên nhiều hạ tầng khoa học lớn của JINR.

Theo Giáo sư, Viện sĩ Grigory Trubnikov, Giám đốc JINR, tổng mức đóng góp của Việt Nam cho các hoạt động của viện đã vượt 3 triệu USD, đưa Việt Nam đứng thứ ba trong nhóm các quốc gia thành viên có mức đóng góp tích cực cho ngân sách JINR.

Ông cho rằng đội ngũ khoa học trẻ sẽ giữ vai trò quyết định đối với tương lai hợp tác giữa hai bên và JINR sẽ tiếp tục hỗ trợ đào tạo các nhà nghiên cứu trẻ Việt Nam.

Trung tâm Thông tin JINR tại Hà Nội hiện đóng vai trò kết nối các chương trình đào tạo, thực tập và hợp tác nghiên cứu. Đây là trung tâm thông tin thứ 14 của JINR được thành lập cùng các đối tác.

Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - GS. TS Trần Hồng Thái.

Hướng tới phòng thí nghiệm chung về máy gia tốc

Một trong những bước đi đáng chú ý trong giai đoạn hợp tác mới là kế hoạch xây dựng Phòng thí nghiệm chung VAST - JINR về khoa học và công nghệ máy gia tốc tại Việt Nam.

Hai bên đã ký bản ghi nhớ về nội dung này vào năm 2024, mở ra khả năng phát triển hạ tầng nghiên cứu, đào tạo nhân lực và ứng dụng công nghệ máy gia tốc trong nước.

Song song với đó, VAST đang kết nối JINR với các viện nghiên cứu, trường đại học, cơ sở y học hạt nhân và đối tác khoa học trong nước để triển khai các nghiên cứu về vật liệu bền bức xạ, y học hạt nhân, chế tạo máy gia tốc và kỹ thuật phân tích.

Trong giai đoạn 2024-2026, VAST và JINR triển khai 7 đề tài hợp tác trọng điểm, trong đó có nghiên cứu công nghệ vật liệu bền bức xạ cho lò phản ứng hạt nhân, y học hạt nhân, chế tạo máy gia tốc và các kỹ thuật phân tích.

Các chương trình này được kỳ vọng giúp kết quả nghiên cứu tại những hạ tầng khoa học lớn của JINR gắn chặt hơn với nhu cầu phát triển khoa học, công nghệ của Việt Nam.

Các đại biểu dự lễ kỷ niệm 70 năm Việt Nam tham gia JINR.

Từ tham gia sang “cùng kiến tạo”

Phát biểu tại hội thảo, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - ông Trần Hồng Thái cho rằng, giá trị lâu dài nhất của hợp tác khoa học quốc tế không chỉ nằm ở một công trình hay một công nghệ cụ thể, mà ở đội ngũ khoa học, các nhóm nghiên cứu và năng lực được tích lũy qua thời gian.

Theo ông, giai đoạn tới, Việt Nam cần tiếp tục đưa các nhà khoa học trẻ tới Dubna, nhưng không chỉ dừng ở những chuyến học tập hoặc nghiên cứu ngắn hạn.

Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam - GS. TS Trần Hồng Thái trao kỷ niệm chương cho những nhà khoa học có đóng góp xuất sắc trong hợp tác giữa Việt Nam và Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân.

Mục tiêu là để các nhà khoa học Việt Nam tham gia thực chất hơn vào các chương trình, phòng thí nghiệm và hạ tầng nghiên cứu lớn của JINR; đồng thời đưa hoạt động của JINR đến gần hơn với cộng đồng khoa học trong nước.

“Chúng ta cần tiếp tục đưa các nhà khoa học Việt Nam tới Dubna, nhưng không chỉ để học tập hoặc nghiên cứu ngắn hạn, mà để tham gia thực chất vào các chương trình, phòng thí nghiệm và hạ tầng nghiên cứu lớn của JINR”, ông Trần Hồng Thái cho biết.

Việt Nam cũng đặt mục tiêu đóng góp sâu hơn vào các chương trình của JINR, từ cùng đề xuất bài toán nghiên cứu, xây dựng nhóm khoa học đến tạo ra tri thức mới.

Một hướng đi khác là phát huy vai trò kết nối của Việt Nam để mở rộng cơ hội hợp tác giữa JINR với cộng đồng khoa học Đông Nam Á.

Theo định hướng của VAST, hợp tác trong giai đoạn tiếp theo sẽ chuyển từ việc Việt Nam tham gia các chương trình riêng lẻ sang cùng xây dựng năng lực khoa học lâu dài, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh và khai thác hiệu quả những hạ tầng nghiên cứu lớn.