VinFuture kết nối tri thức toàn cầu, kiến tạo tương lai đại dương bền vững

Đại dương đang chịu sức ép từ khai thác quá mức, suy thoái hệ sinh thái và những hạn chế trong quản trị nguồn lợi. Làm thế nào để chuyển những tiến bộ khoa học, công nghệ thành giải pháp bảo vệ biển và phát triển kinh tế bền vững sẽ là trọng tâm thảo luận của các chuyên gia trong khuôn khổ Tuần lễ Khoa học Công nghệ VinFuture.

Tiến sĩ Éric Karsenti, nhà khoa học tiên phong trong nghiên cứu sinh học biển và người khởi xướng chương trình thám hiểm khoa học quốc tế Tara Oceans. (Ảnh: NVCC)

Tiến sĩ Éric Karsenti, nhà khoa học tiên phong trong nghiên cứu sinh học biển và người khởi xướng chương trình thám hiểm khoa học quốc tế Tara Oceans. (Ảnh: NVCC)

Việt Nam có hơn 3.000km đường bờ biển và nhiều ngành kinh tế gắn liền với đại dương. Vì thế, việc tìm kiếm những mô hình phát triển kinh tế biển hài hòa giữa tăng trưởng và bảo tồn có ý nghĩa chiến lược. Đây cũng là những vấn đề trọng tâm được đặt ra tại Tọa đàm “Đại dương bền vững và tương lai hàng hải thông minh” do Quỹ VinFuture tổ chức, với sự tham gia của các chuyên gia quốc tế trong lĩnh vực sinh học biển, công nghệ hàng hải, sinh thái học thủy sản và kinh tế đại dương.

AI và công nghệ mới mở rộng khả năng giải mã đại dương

Đại dương là một hệ sinh thái phức tạp, nơi hàng triệu loài sinh vật cùng tồn tại và tương tác. Trong đó, nhiều nhóm sinh vật có kích thước rất nhỏ nhưng lại giữ vai trò quan trọng đối với các chu trình sinh địa hóa và sự vận hành của toàn bộ hệ sinh thái.

Sự phát triển của công nghệ giải trình tự gene, hình ảnh học, cảm biến, tin sinh học và trí tuệ nhân tạo đang tạo ra bước chuyển đáng kể trong nghiên cứu biển. Thay vì chỉ quan sát từng khu vực hoặc từng loài riêng lẻ, các nhà khoa học có thể thu thập, phân tích và kết nối lượng dữ liệu lớn trên quy mô toàn cầu, qua đó nhận diện những biến đổi của hệ sinh thái và cung cấp bằng chứng khoa học cho công tác bảo tồn.

Một trong những nhà khoa học tiên phong trong cách tiếp cận này là Tiến sĩ Éric Karsenti, nhà sinh học tế bào, nhà khoa học cao cấp tại Phòng thí nghiệm Sinh học Phân tử châu Âu (EMBL), đồng thời từng giữ vai trò Giám đốc Khoa học của chương trình thám hiểm quốc tế Tara Oceans giai đoạn 2009-2021.

Thông qua Tara Oceans, các nhà khoa học đã kết hợp công nghệ giải trình tự gene, hình ảnh học và phân tích dữ liệu để nghiên cứu sự đa dạng của sinh vật biển, đặc biệt là các vi sinh vật có vai trò quan trọng đối với hoạt động của hệ sinh thái đại dương.

Theo Tiến sĩ Éric Karsenti, việc nghiên cứu một hệ sinh thái ở quy mô toàn cầu đòi hỏi những phương pháp tự động hóa để thu thập đồng thời dữ liệu gene và dữ liệu hình ảnh. Ông cho biết: “Quy mô dữ liệu khổng lồ cần thiết để nghiên cứu một hệ sinh thái ở quy mô toàn cầu như chúng tôi đã thực hiện đòi hỏi các phương pháp tự động hóa để thu thập cả dữ liệu gene và dữ liệu hình ảnh. Tin sinh học và AI cho phép phát hiện những gene và loài mới mà các phương pháp thủ công khó nhận diện được”.

Những công nghệ này không chỉ mở rộng hiểu biết về sự sống trong đại dương mà còn tạo thêm công cụ để theo dõi biến động sinh thái, đánh giá tác động môi trường và hỗ trợ các quyết định bảo tồn dựa trên bằng chứng khoa học.

Nếu AI và các công nghệ sinh học đang thay đổi cách con người nghiên cứu đại dương, chuyển đổi số cũng mở ra hướng tiếp cận mới trong tổ chức và vận hành hoạt động hàng hải.

Tiến sĩ Dmitry Ponkratov, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc Toàn cầu phụ trách lĩnh vực Hàng hải tại Siemens Digital Industries Software (Vương quốc Anh), chuyên gia trong lĩnh vực chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ kỹ thuật số cho ngành hàng hải. (Ảnh: NVCC)

Tiến sĩ Dmitry Ponkratov, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc Toàn cầu phụ trách lĩnh vực Hàng hải tại Siemens Digital Industries Software (Vương quốc Anh), chuyên gia trong lĩnh vực chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ kỹ thuật số cho ngành hàng hải. (Ảnh: NVCC)

Đây là lĩnh vực chuyên môn của Tiến sĩ Dmitry Ponkratov, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc Toàn cầu phụ trách lĩnh vực Hàng hải tại Siemens Digital Industries Software (Vương quốc Anh). Tại tọa đàm, ông sẽ chia sẻ về chiến lược chuyển đổi số cho ngành hàng hải trên phạm vi toàn cầu, trong đó nhấn mạnh vai trò của các công nghệ mô phỏng và công cụ kỹ thuật số.

Việc ứng dụng những công nghệ này có thể hỗ trợ tối ưu hóa thiết kế tàu, nâng cao hiệu quả vận hành, tăng cường an toàn và giảm tác động đến môi trường. Trong bối cảnh ngành hàng hải phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về hiệu quả kinh tế và phát triển xanh, chuyển đổi số đang trở thành một hướng đi quan trọng để cải thiện năng lực cạnh tranh và tính bền vững của ngành.

Dữ liệu chính xác - nền tảng quản trị nguồn lợi thủy sản

Bên cạnh những tiến bộ về công nghệ, quản lý và bảo tồn đại dương còn đối mặt với một thách thức căn bản: dữ liệu có phản ánh đầy đủ thực trạng khai thác tài nguyên hay không?

Đối với ngành thủy sản, những quyết định về hạn ngạch khai thác, bảo tồn và phục hồi nguồn lợi phụ thuộc trực tiếp vào độ chính xác của thông tin về sản lượng đánh bắt cũng như tình trạng các quần thể sinh vật biển. Nếu dữ liệu thiếu hụt hoặc không phản ánh đúng quy mô khai thác thực tế, chính sách quản lý có nguy cơ được xây dựng trên những đánh giá chưa đầy đủ.

Giáo sư Daniel Pauly, Đại học British Columbia (Canada), nhà sáng lập Dự án Sea Around Us và đồng sáng lập FishBase, là một trong những chuyên gia có nhiều đóng góp trong nghiên cứu sinh học thủy sản và quản lý nguồn lợi biển.

Thông qua các nghiên cứu về sản lượng khai thác trên phạm vi toàn cầu, ông chỉ ra rằng hệ thống thống kê tại nhiều quốc gia vẫn chủ yếu phản ánh hoạt động đánh bắt công nghiệp quy mô lớn. Trong khi đó, sản lượng từ nghề cá quy mô nhỏ và lượng cá bị đánh bắt nhưng sau đó bị loại bỏ chưa được ghi nhận đầy đủ.

Giáo sư Daniel Pauly, Đại học British Columbia (Canada), nhà sáng lập dự án Sea Around Us và chuyên gia hàng đầu thế giới về sinh học thủy sản, quản lý và bảo tồn nguồn lợi biển. (Ảnh: NVCC)

Giáo sư Daniel Pauly, Đại học British Columbia (Canada), nhà sáng lập dự án Sea Around Us và chuyên gia hàng đầu thế giới về sinh học thủy sản, quản lý và bảo tồn nguồn lợi biển. (Ảnh: NVCC)

Khoảng trống này có thể khiến quy mô khai thác thực tế bị đánh giá thấp, dẫn đến những nhận định thiếu chính xác về tình trạng nguồn lợi và khả năng phục hồi của hệ sinh thái biển.

Từ góc nhìn của Giáo sư Daniel Pauly, cải thiện chất lượng thống kê không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật. Đây còn là điều kiện quan trọng để các quốc gia đánh giá đúng áp lực khai thác, xây dựng chính sách quản lý phù hợp và bảo đảm tính công bằng giữa các nhóm hoạt động khai thác thủy sản.

Khi dữ liệu được thu thập đầy đủ và phản ánh sát thực tế, các nhà quản lý mới có cơ sở để xác định giới hạn khai thác, bảo vệ nguồn lợi và xây dựng những giải pháp phục hồi hệ sinh thái có hiệu quả.

Cải cách chính sách kinh tế để bảo vệ đại dương

Ngay cả khi khoa học cung cấp đầy đủ bằng chứng và công nghệ hỗ trợ giám sát hiệu quả hơn, việc bảo vệ đại dương vẫn có thể gặp trở ngại nếu các động lực kinh tế tiếp tục khuyến khích khai thác quá mức.

Bài toán đặt ra là làm thế nào để dung hòa lợi ích kinh tế trước mắt với khả năng duy trì nguồn lợi biển trong dài hạn. Đây cũng là trọng tâm nghiên cứu của Giáo sư Ussif Rashid Sumaila, chuyên gia kinh tế đại dương tại Đại học British Columbia (Canada), với những nghiên cứu về chính sách trợ cấp thủy sản, công bằng xã hội và phát triển kinh tế biển bền vững.

Giáo sư Ussif Rashid Sumaila, chuyên gia kinh tế đại dương tại Đại học British Columbia (Canada), với những nghiên cứu tiên phong về chính sách trợ cấp thủy sản, công bằng xã hội và phát triển kinh tế biển bền vững. (Ảnh: NVCC)

Giáo sư Ussif Rashid Sumaila, chuyên gia kinh tế đại dương tại Đại học British Columbia (Canada), với những nghiên cứu tiên phong về chính sách trợ cấp thủy sản, công bằng xã hội và phát triển kinh tế biển bền vững. (Ảnh: NVCC)

Theo Giáo sư Sumaila, cần thay đổi cách nhìn nhận về giá trị kinh tế của đại dương. Bảo tồn biển không nên bị xem là hoạt động tiêu tốn nguồn lực hoặc đối lập với mục tiêu tăng trưởng. Ngược lại, một hệ sinh thái đại dương khỏe mạnh chính là nền tảng cho sự thịnh vượng lâu dài.

Ông nhấn mạnh: “Bảo vệ đại dương nên được hiểu là đầu tư vào cơ sở hạ tầng kinh tế thiết yếu, bao gồm cơ sở hạ tầng tự nhiên tạo ra thực phẩm, hỗ trợ việc làm, ổn định khí hậu, giảm thiểu rủi ro và tạo ra của cải qua nhiều thế hệ”.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu xem xét lại những chính sách có thể tạo động lực cho khai thác quá mức, trong đó có chính sách trợ cấp thủy sản. Thay vì chỉ đánh giá lợi ích kinh tế trước mắt, các quốc gia cần tính đến những chi phí dài hạn do suy thoái nguồn lợi và tổn thất hệ sinh thái gây ra.

Từ góc độ kinh tế, bảo vệ đại dương không chỉ là trách nhiệm môi trường mà còn là khoản đầu tư cho an ninh lương thực, sinh kế, việc làm và khả năng chống chịu trước những biến động khí hậu.

Kết nối tri thức toàn cầu, thúc đẩy giải pháp cho đại dương bền vững

Bốn hướng tiếp cận được đặt ra tại tọa đàm cho thấy phát triển đại dương bền vững không thể được giải quyết bằng một lĩnh vực riêng lẻ. Khoa học giúp con người hiểu sâu hơn về hệ sinh thái biển; công nghệ mở rộng năng lực nghiên cứu và đổi mới hoạt động hàng hải; dữ liệu đáng tin cậy là cơ sở để quản trị nguồn lợi; còn chính sách kinh tế quyết định khả năng chuyển hóa tri thức thành những thay đổi trong thực tiễn.

Các thách thức của đại dương cũng không dừng lại ở ranh giới quốc gia. Việc chia sẻ dữ liệu, kết nối thành tựu khoa học, kinh nghiệm quản trị và năng lực công nghệ giữa các quốc gia có ý nghĩa quan trọng trong việc mở rộng quy mô ứng dụng các giải pháp đã được nghiên cứu và kiểm chứng.

Với việc kết nối các nhà khoa học, chuyên gia quốc tế với cộng đồng nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp, VinFuture góp phần thúc đẩy đối thoại liên ngành, mở rộng cơ hội hợp tác và đưa tiến bộ khoa học đến gần hơn với những vấn đề thực tiễn.

Tọa đàm “Đại dương bền vững và tương lai hàng hải thông minh” vì thế không chỉ là diễn đàn chia sẻ những thành tựu nghiên cứu mới, mà còn mở ra cuộc trao đổi về cách kết nối khoa học, công nghệ và chính sách để bảo vệ đại dương - nền tảng thiết yếu cho sự phát triển của các thế hệ hôm nay và mai sau.

THẢO LÊ-THIÊN LAM

Nguồn Nhân Dân: https://nhandan.vn/vinfuture-ket-noi-tri-thuc-toan-cau-kien-tao-tuong-lai-dai-duong-ben-vung-post1003973.html