Vitamin C có thể tiêu diệt tế bào ung thư theo cách bất ngờ

Từng bị xem là “khoa học giả”, liệu pháp vitamin C liều cao trong điều trị ung thư đang được giới nghiên cứu nhìn nhận lại sau hàng chục năm tranh cãi. Ảnh: SciTechDaily.com

Ít nhà khoa học nào để lại dấu ấn sâu đậm với nền hóa học hiện đại như ông Linus Pauling. Nhà khoa học người Mỹ này từng giành hai giải Nobel và góp phần làm sáng tỏ bản chất liên kết hóa học cũng như cấu trúc protein - những phát hiện đặt nền móng cho sinh học và y học hiện đại.

Tuy nhiên, ở giai đoạn cuối sự nghiệp, tên tuổi của ông lại gắn với một ý tưởng gây tranh cãi: sử dụng vitamin C liều cực cao để điều trị ung thư.

Nhà khoa học Linus Pauling, người từng giành hai giải Nobel. Ảnh: Đại học bang Oregon/Wikimedia Commons, CC BY

Vào những năm 1970, Pauling cùng bác sĩ người Scotland Ewan Cameron bắt đầu điều trị cho các bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối bằng lượng vitamin C rất lớn. Bệnh nhân trước tiên được truyền vitamin C qua đường tĩnh mạch, sau đó tiếp tục sử dụng dưới dạng viên uống.

Theo báo cáo của hai nhà nghiên cứu, nhiều bệnh nhân sống lâu hơn và có chất lượng cuộc sống tốt hơn so với những người không sử dụng phương pháp này. Một số trường hợp thậm chí được cho là kéo dài thời gian sống đáng kể.

Những tuyên bố đó nhanh chóng gây chú ý nhưng cũng vấp phải làn sóng hoài nghi mạnh mẽ từ giới y khoa. Nhiều bác sĩ khi ấy coi đây là một dạng “liệu pháp thay thế” thiếu cơ sở khoa học.

Những thử nghiệm gây thất vọng

Để kiểm chứng giả thuyết của Pauling, Mayo Clinic đã tiến hành hai thử nghiệm lâm sàng lớn. Kết quả dường như chấm dứt mọi hy vọng.

Các bệnh nhân sử dụng vitamin C dạng viên không cho thấy cải thiện về thời gian sống so với nhóm không dùng vitamin. Từ đó, phần lớn giới chuyên môn kết luận vitamin C không có vai trò đáng kể trong điều trị ung thư.

Tên tuổi của ông Pauling vì thế cũng chịu ảnh hưởng. Nhiều người xem chiến dịch cổ súy vitamin C của ông là ví dụ điển hình cho sự tự tin quá mức của các nhà khoa học nổi tiếng.

Tuy nhiên, nhiều năm sau, giới nghiên cứu nhận ra một chi tiết quan trọng đã bị bỏ qua: ông Pauling và Cameron sử dụng vitamin C truyền tĩnh mạch trước khi chuyển sang viên uống, còn các thử nghiệm của Mayo Clinic chỉ dùng thuốc dạng uống.

Điều này tạo ra khác biệt lớn bởi cơ thể con người chỉ hấp thu được một lượng vitamin C giới hạn qua đường tiêu hóa. Khi vượt quá ngưỡng nhất định, ruột sẽ ngừng hấp thu thêm. Do đó, dù uống lượng lớn vitamin C, nồng độ chất này trong máu cũng khó tăng cao.

Ngược lại, truyền trực tiếp vào tĩnh mạch có thể đưa nồng độ vitamin C trong máu lên mức cao gấp hàng chục, thậm chí hàng trăm lần.

Khi vitamin C “đổi vai”

Ở liều thông thường, vitamin C hoạt động như một chất chống oxy hóa, giúp bảo vệ tế bào khỏi các phân tử gây hại. Nhưng ở nồng độ cực cao, đặc biệt quanh khối u, vitamin C lại có thể tạo ra hydrogen peroxide - một chất phản ứng có khả năng gây tổn thương tế bào.

Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy tế bào ung thư đặc biệt nhạy cảm với tác động này. Do phát triển nhanh và thường ở trong trạng thái căng thẳng, chúng dễ bị tổn thương hơn khi lượng hydrogen peroxide tăng đột ngột.

Khi đó, ADN và hệ thống tạo năng lượng của tế bào ung thư bị phá hủy, dẫn đến chết tế bào. Trong khi đó, tế bào bình thường có cơ chế bảo vệ tốt hơn nên ít bị ảnh hưởng.

Vitamin C liều cao giúp tiêu diệt các tế bào ung thư. Ảnh: Getty Images

Theo các nhà nghiên cứu, ở liều cực cao, vitamin C hoạt động giống một dạng hóa trị nhẹ có tính chọn lọc hơn là một loại thực phẩm bổ sung thông thường.

Tín hiệu tích cực nhưng chưa đủ kết luận

Những năm gần đây, nhiều thử nghiệm nhỏ đã sử dụng vitamin C truyền tĩnh mạch cho bệnh nhân mắc các loại ung thư khó điều trị như ung thư buồng trứng, ung thư tuyến tụy hoặc u não.

Kết quả ban đầu cho thấy phần lớn bệnh nhân có thể dung nạp liệu pháp này tương đối tốt nếu được theo dõi y khoa chặt chẽ. Một số nghiên cứu ghi nhận việc kết hợp vitamin C với hóa trị giúp giảm mệt mỏi, buồn nôn và đau đớn trong quá trình điều trị.

Một vài thử nghiệm cũng cho thấy khả năng kéo dài thời gian sống ở một số nhóm bệnh nhân nhất định. Tuy nhiên, các kết quả hiện chưa đồng nhất và quy mô nghiên cứu còn nhỏ, khiến giới khoa học chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn.

Các chuyên gia nhấn mạnh vitamin C truyền tĩnh mạch không phải liệu pháp “thần kỳ” và cũng không hoàn toàn vô hại. Người có bệnh lý thận hoặc một số rối loạn di truyền hiếm gặp có thể gặp biến chứng nghiêm trọng nếu sử dụng không đúng cách.

Ngoài tác động trực tiếp lên tế bào ung thư, các nghiên cứu mới còn cho thấy vitamin C có thể ảnh hưởng đến cách tế bào đọc và sử dụng ADN, cũng như phản ứng của cơ thể trong môi trường thiếu oxy - những yếu tố đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của ung thư.

Một số thí nghiệm ban đầu thậm chí gợi ý vitamin C có thể hỗ trợ hệ miễn dịch nhận diện và tấn công khối u hiệu quả hơn. Tuy nhiên, giả thuyết này vẫn cần thêm nhiều bằng chứng.

Tranh cãi chưa khép lại

Sau nhiều thập kỷ, câu hỏi liệu nhà khoa học Linus Pauling có đúng hay không vẫn chưa có lời giải dứt khoát. Theo nhiều nhà nghiên cứu, câu trả lời hợp lý nhất là ông đúng một phần nhưng đã phóng đại tiềm năng của vitamin C.

Các thử nghiệm lớn không cho thấy vitamin C dạng viên có thể chữa ung thư hoặc kéo dài đáng kể tuổi thọ bệnh nhân. Tuy nhiên, nghiên cứu hiện đại xác nhận rằng vitamin C truyền tĩnh mạch ở liều rất cao có tác động sinh học hoàn toàn khác với các dạng bổ sung thông thường.

Dù vậy, cho đến nay, giới khoa học vẫn thiếu các thử nghiệm ngẫu nhiên quy mô lớn đủ sức chứng minh liệu pháp này có thực sự cải thiện tiên lượng sống cho đa số bệnh nhân ung thư hay không.

Vì thế, vitamin C truyền tĩnh mạch hiện vẫn được xem là hướng điều trị thử nghiệm - đủ hứa hẹn để tiếp tục nghiên cứu nhưng chưa đủ cơ sở để thay thế các phương pháp điều trị chuẩn như hóa trị, xạ trị hay liệu pháp miễn dịch.

Câu chuyện về vitamin C và ung thư cũng phản ánh cách khoa học vận động: một giả thuyết táo bạo, những nghiên cứu ban đầu còn nhiều thiếu sót, phản ứng dữ dội từ giới chuyên môn và rồi là sự trở lại thận trọng hơn nhiều năm sau đó.

Có thể nhà khoa học Linus Pauling sẽ không bao giờ được “minh oan” hoàn toàn. Nhưng ngày nay, ngày càng nhiều nhà khoa học cho rằng ông không hoàn toàn sai khi tin rằng vitamin C, trong những điều kiện đặc biệt, có thể nắm giữ một vai trò nhất định trong cuộc chiến chống ung thư.