Võ Quí Huân, người con Đà Nẵng theo tiếng gọi non sông

Chân dung nhà trí thức yêu nước Võ Quí Huân. Ảnh: Tư liệu

Hồi ký Giáo sư Trần Đại Nghĩa - Cuộc đời và hành trình sự nghiệp (NXB Lao Động, 2025) có đoạn kể về tình cảnh của Võ Quí Huân trong chuyến trở về Tổ quốc đáng nhớ năm xưa: “Ngày ấy tôi và anh Tước, anh Quỳnh còn độc thân, chưa vợ nên không bị vướng bận chuyện gia đình. Nhưng anh Võ Quí Huân đã có gia đình riêng, vợ anh là tiến sĩ ngôn ngữ người Pháp gốc Nga và con gái mới hai tuổi. Anh Huân có cho các bạn xem tấm ảnh Bác Hồ bế cháu bé Việt Nga ở Paris hồi tháng 7/1946.

Thỉnh thoảng chúng tôi thấy anh Huân có phút bâng khuâng nhìn về xa xăm trên biển cả. Anh em chúng tôi rất quý mến và cảm phục anh Võ Quí Huân. Chắc chắn anh đã trải qua những giờ phút đắn đo, cân nhắc, phải xa vợ trẻ và con thơ thật không dễ. Và anh Võ Quí Huân đã về nước theo tiếng gọi của Tổ quốc, con tim anh nặng tình non nước”.

Mang sở học về phục vụ kháng chiến

Võ Quí Huân quê xã Bích Hào, tỉnh Nghệ An nhưng luôn xem thành phố bên sông Hàn - nơi ông chôn nhau cắt rốn - là quê hương thứ hai. Carte d’ Identité/Thẻ căn cước của ông cấp tại Paris ngày 25/4/1942 ghi rõ ông sinh ngày 07/11/1912 tại Hải Châu, Tourane, và khi lớn lên trở về quê làm báo L’Activité Indichinoise/Đông Dương Hoạt động (được phép xuất bản theo Quyết định số 4748 ngày 10/10/1936 của Toàn quyền Đông Dương Joseph Jules Brévié), Võ Quí Huân thường lấy bút danh là Hải Châu.

Và cũng chính nhờ nơi sinh là nhượng địa Tourane mà Võ Quí Huân có cớ khước từ hầu tòa khi tờ L’Activité Indichinoise bị chính quyền thực dân ra lệnh đình bản và truy tố.

Hai ngày trước khi xuống tàu Dumont d’Urville về nước, Võ Quí Huân mới được Bác Hồ thông báo: “Về cùng với Bác để nghiên cứu một số vấn đề kiến thiết đất nước trong một thời gian mấy tháng rồi sang Pháp lại. Sau đó sẽ quyết định việc về nước hẳn hoặc tiếp tục công tác ở Pháp”. Thế nhưng chỉ hai tháng sau khi đến Hải Phòng, cuộc kháng chiến toàn quốc đã bùng nổ với lời kêu gọi của Bác Hồ vào đêm 19/12/1946, nhà trí thức Võ Quí Huân bước ngay vào cuộc kháng chiến chống Pháp 9 năm trường kỳ và gian khổ của dân tộc ta.

Song hành với Trần Đại Nghĩa, Võ Quí Huân đã mang hết sở học của một người tốt nghiệp ba bằng đại học kỹ thuật ở Pháp - kỹ sư cơ - điện, kỹ sư đúc - luyện kim và kỹ sư kỹ nghệ chuyên nghiệp, của một người từng làm việc cho hãng tàu thủy Compagnie Translatique, từng đảm nhiệm vị trí kỹ sư trưởng tại Nhà máy nghiên cứu sản xuất động cơ máy bay Potef, tích cực phục vụ kháng chiến trên lĩnh vực quân giới.

Võ Quí Huân cũng tự nguyện xin chuyển từ một cơ quan Bộ về công tác ở Liên khu IV nhằm có điều kiện thâm nhập thực tiễn địa phương. Và với sự chủ trì nghiên cứu thử nghiệm của Giám đốc Sở Khoáng chất kỹ nghệ Trung Bộ Võ Quí Huân, ngày 15/11/1948, mẻ gang đầu tiên từ quặng sắt Nghi Lộc được nhiệt luyện thành công tại lò cao đặt ở rừng Cầu Đất huyện Con Cuông với dung tích 450 lít, nhiệt độ gió nóng 4000C, áp lực quạt gió 400mm nước.

Từ đóng góp quan trọng này, những trái lựu đạn, những quả mìn và nhiều loại vũ khí “Made in Vietnam” được xuất xưởng theo thiết kế kỹ thuật của Trần Đại Nghĩa cộng với nguyên liệu gang của Võ Quí Huân.

Trong thư gửi bác sĩ Trần Hữu Tước đề ngày 20/9/1947, Bác Hồ đánh giá cao cống hiến của Trần Đại Nghĩa và Võ Quí Huân trong chưa đầy một năm tham gia kháng chiến: “… Nói chú biết, chú mừng: Tôi vẫn mạnh khỏe luôn. Mấy anh em cùng về một lần với chúng ta, chú Nghĩa và chú Huân làm việc rất hăng hái và đắc lực, đã gắng sức rất nhiều trong công việc kháng chiến”.

Năm 1950, trước yêu cầu nhiệm vụ mới của ngành quân giới, Võ Quí Huân được điều động từ Liên khu IV ra Chiến khu Việt Bắc làm Trưởng ban Ban Kỹ thuật thuộc Cục Quân giới và được Cục trưởng Cục Quân giới Trần Đại Nghĩa phân công chỉ đạo trực tiếp công trình nghiên cứu luyện thép.

Và một lần nữa giữa núi rừng Việt Bắc, người kỹ sư sinh quán Đà Nẵng Võ Quí Huân lại thành công trong việc xây dựng lò cao luyện thép bằng phương pháp hồ quang điện.

Luyện gang rồi luyện thép thành công là kết quả lao động đầy sáng tạo, là dấu ấn khó phai mờ trong đời hoạt động cách mạng của Võ Quí Huân, cho nên không phải ngẫu nhiên mà ông lần lượt đặt tên cho hai người con trai là Võ Quí Gang Anh Hào và Võ Quí Thép Hăng Hái. Đồng thời Võ Quí Huân cũng rất xứng đáng được tôn vinh là “cha đẻ của lò cao kháng chiến”.

Thư Bác Hồ gửi bác sĩ Trần Hữu Tước ngày 20/9/1947. Ảnh: Tư liệu

Người thầy đặt nền móng cho ngành đúc - luyện kim

Đóng góp lớn nhất của nhà trí thức yêu nước Võ Quí Huân đối với ngành luyện kim nói riêng và với đất nước nói chung là ở sự nghiệp “trồng người”, cụ thể ông đã dày công góp sức đào tạo nên những “thợ cả” đầu tiên chuyên ngành đúc - luyện kim nước ta.

Các học trò từ thời kháng chiến như Hà Học Trạc (đại biểu Quốc hội khóa X nhiệm kỳ 1997-2002 đơn vị thành phố Đà Nẵng), Hoàng Bình, Thái Duy Thẩm, Nguyễn Đình Nam, Nguyễn Hựu, Nguyễn Thái Đồng, Phan Cầu… và sau Hiệp định Genève năm 1954 như Trần Lum, Lê Ba, Trần Bạch Đằng, Vũ Đình Hoành… đã trở thành những cán bộ chủ chốt trong ngành đúc - luyện kim và Bộ Công nghiệp nặng.

Khởi sự tham gia ngành giáo dục nghề nghiệp từ tháng 3/1947, khi đề xuất ý tưởng thành lập trường đào tạo kỹ thuật viên đầu tiên của ngành luyện kim Việt Nam Dân chủ cộng hòa mang tên Trường Cán bộ Kỹ thuật Trung Bộ và chia tay nghề dạy-học vào cuối năm 1959, khi rời Trường Kỹ thuật Trung cấp I Hà Nội (tiền thân là Trường Cán bộ Kỹ thuật Trung Bộ) để về công tác ở Bộ Công nghiệp nặng - chỉ hơn mười năm, cũng chưa được phong tặng học hàm gì, nhưng thầy giáo Võ Quí Huân đã để lại một dấu ấn sâu đậm trong ngành.

Cựu học sinh khóa I Trường Kỹ thuật Trung cấp I Hà Nội thuộc Bộ Công nghiệp - do thầy Võ Quí Huân làm Hiệu trưởng - là kỹ sư Vũ Mạnh Hà nhớ lại cách tổ chức thi học kỳ môn Kỹ thuật đại cương rất ấn tượng của thầy Võ Quí Huân: “Đến ngày thi, học sinh cả lớp tập trung, từng người trả lời câu hỏi được ghi trong phiếu bốc thăm (...) Hết thời gian chuẩn bị (...) thí sinh trình bày trực tiếp câu trả lời trước thầy và toàn lớp (...). Thầy Huân với cương vị trọng tài và trên hết là thầy dạy, đã làm dịu đi không khí tranh luận sôi nổi bằng những ý kiến đóng góp, nhận xét và bổ sung thêm các kiến thức sâu sắc hơn về các nội dung thí sinh đã trình bày và đang tranh luận với các bạn học”.

Kỹ sư Vũ Mạnh Hà còn khẳng định: “Cả cuộc đời cắp sách tới trường của tôi, kể cả sau này học đại học, tôi chưa từng thấy thầy giáo nào (kể cả giáo viên phổ thông lẫn giảng viên, giáo sư bậc đại học) lại có thể tổ chức thi cử môn học như thầy Võ Quí Huân”.

Cách nghĩ cách làm của nhà trí thức Võ Quí Huân thể hiện quan điểm sư phạm hiện đại mà hiện nay chúng ta đương cổ súy: Lấy người học làm trung tâm, xem người học là chủ thể quá trình đào tạo.

Khi nhà trí thức yêu nước Võ Quí Huân qua đời vào ngày 07/10/1967, Giáo sư Vũ Khiêu đã tặng Võ Quí Huân đôi câu đối: Theo Bác Hồ, vì nước quên thân, để lại tình yêu hạnh phúc, cam lòng nhớ vợ xa con, ý chí sáng ngời năm tháng ấy/ Về Tổ quốc, đúc đồng, luyện thép; tạo ra vũ khí tân kỳ, góp sức rèn binh giết giặc, công lao còn mãi núi sông này.

Người Đà Nẵng đã vinh danh nhà trí thức Trần Đại Nghĩa qua việc đặt tên ông cho một con đường ở phường Ngũ Hành Sơn (theo Nghị quyết số 06/2000/NQ-HĐ ngày 19/7/2000); đã vinh danh nhà trí thức Trần Hữu Tước qua việc đặt tên ông cho một con đường ở phường An Hải (theo Nghị quyết số 81/2014/NQ-HĐND ngày 12/12/2014) và đã vinh danh nhà trí thức Võ Quí Huân qua việc đặt tên ông cho một con đường ở phường Ngũ Hành Sơn (theo Nghị quyết số 122/2015/NQ-HĐND ngày 10/12/2015).

Bài viết này như một nén nhang lòng xin được thắp lên để tưởng nhớ bốn trí thức người Việt ở Pháp xuống tàu về nước cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh 80 năm trước - trong đó có nhà trí thức Võ Quí Huân chào đời ở Đà Nẵng.