Vốn đầu tư tăng, hiệu quả phải theo kịp

Yêu cầu xuyên suốt không chỉ là huy động thêm nguồn lực hay đẩy nhanh tiến độ giải ngân, mà phải bảo đảm mỗi đồng vốn được sử dụng đúng mục tiêu. Ảnh: TTXVN

Không chỉ nhìn vào quy mô dòng vốn

Bức tranh đầu tư 10 tháng năm 2026 ghi nhận những chuyển động tích cực. Theo Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội tháng Mười và 10 tháng năm 2026 của Cục Thống kê, vốn đầu tư thực hiện từ nguồn ngân sách nhà nước ước đạt 783.900 tỷ đồng, bằng 69% kế hoạch năm và tăng 19,8% so với cùng kỳ năm trước. Riêng tháng Mười, con số này đạt 121.600 tỷ đồng, tăng 23,7%. Kết quả cho thấy tiến độ thực hiện vốn đầu tư từ ngân sách có chuyển biến so với cùng kỳ năm trước, khi tỷ lệ thực hiện mới đạt 64,3% kế hoạch.

Ở khu vực đầu tư nước ngoài, tổng vốn đăng ký vào Việt Nam tính đến ngày 31/10 đạt 54,85 tỷ USD, tăng 74% so với cùng kỳ; vốn FDI thực hiện trong 10 tháng ước đạt 24,08 tỷ USD, tăng 13,1%. Mức tăng mạnh của vốn đăng ký cho thấy sức hấp dẫn của môi trường đầu tư, trong khi vốn thực hiện tiếp tục duy trì đà tăng, phản ánh dòng vốn đã và đang được đưa vào triển khai trong nền kinh tế.

Các chỉ số về sản xuất và thương mại cũng cho thấy quy mô hoạt động kinh tế mở rộng. Chỉ số sản xuất công nghiệp 10 tháng tăng 12,4%; tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa sơ bộ đạt 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ. Đây là lần đầu tiên kim ngạch xuất nhập khẩu vượt mốc 1.000 tỷ USD. Những kết quả này tạo thêm cơ sở để kỳ vọng dòng vốn đầu tư tiếp tục hỗ trợ mở rộng năng lực sản xuất, phát triển hạ tầng và thúc đẩy tăng trưởng.

Quy mô vốn tăng không đồng nghĩa hiệu quả đầu tư tự động được cải thiện tương ứng. Vốn đăng ký là cam kết đầu tư, không phải toàn bộ nguồn lực đã được đưa vào sản xuất, kinh doanh. Vốn thực hiện phản ánh mức độ triển khai, nhưng chưa đủ để khẳng định dự án đã vận hành hiệu quả, tạo ra giá trị gia tăng hay đóng góp bền vững cho nền kinh tế. Tương tự, tỷ lệ thực hiện vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước phản ánh tiến độ đưa vốn vào các dự án, chứ chưa phải thước đo đầy đủ về chất lượng công trình và hiệu quả sử dụng vốn.

Vì vậy, đánh giá hoạt động đầu tư cần vượt ra ngoài những con số về quy mô và tốc độ. Vấn đề cốt lõi là dòng vốn được phân bổ vào đâu, có tháo gỡ điểm nghẽn phát triển hay không, năng lực sản xuất được cải thiện đến mức nào và lợi ích kinh tế - xã hội được tạo ra có tương xứng với nguồn lực đã bỏ ra hay không.

Từ áp lực giải ngân đến trách nhiệm về kết quả

Vốn đầu tư thực hiện từ nguồn ngân sách nhà nước đạt 69% kế hoạch năm sau 10 tháng, cao hơn mức 64,3% của cùng kỳ năm trước. Dù vậy, khối lượng vốn cần thực hiện trong 2 tháng cuối năm vẫn còn lớn. Áp lực hoàn thành kế hoạch có thể khiến các Bộ, ngành, địa phương tập trung cao độ cho công tác giải ngân, nhưng nếu chỉ đặt nặng mục tiêu đưa vốn ra khỏi ngân sách mà thiếu kiểm soát chất lượng thực hiện, nguy cơ lãng phí và giảm hiệu quả đầu tư vẫn hiện hữu.

Thực tế cho thấy, tiến độ giải ngân chịu tác động bởi nhiều yếu tố: Công tác chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng, năng lực tổ chức thực hiện, nguồn cung vật liệu, thủ tục đầu tư và sự phối hợp giữa các cơ quan liên quan. Một dự án chậm tiến độ không chỉ làm tăng chi phí vốn, kéo dài thời gian đưa công trình vào khai thác, mà còn có thể làm mất cơ hội phát triển ở những lĩnh vực, địa bàn đang cần hạ tầng. Ngược lại, đẩy nhanh giải ngân bằng mọi giá, khi hồ sơ, thiết kế, dự toán hoặc điều kiện thi công chưa bảo đảm, có thể tạo ra rủi ro về chất lượng, phát sinh chi phí và trách nhiệm quản lý.

Giải ngân nhanh là yêu cầu quan trọng, nhưng chỉ có ý nghĩa khi gắn với khối lượng hoàn thành, chất lượng công trình, khả năng khai thác và hiệu quả kinh tế - xã hội. Đối với từng dự án, trách nhiệm không dừng ở việc hoàn thành thủ tục hay giải ngân đúng kế hoạch, mà phải được xem xét xuyên suốt từ khâu đề xuất chủ trương, thẩm định, quyết định đầu tư, lựa chọn nhà thầu, tổ chức thi công đến nghiệm thu, bàn giao và vận hành.

Từ góc độ quản trị tài chính công, yêu cầu đặt ra là tăng cường kỷ luật đầu tư, làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong toàn bộ vòng đời dự án. Cơ quan quyết định đầu tư phải chịu trách nhiệm về tính cần thiết, hiệu quả và khả năng cân đối nguồn lực; chủ đầu tư, ban quản lý dự án phải chịu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng và chi phí; nhà thầu phải thực hiện đúng cam kết; cơ quan quản lý phải kịp thời tháo gỡ vướng mắc nhưng không buông lỏng kiểm tra, giám sát. Khi trách nhiệm được xác định rõ, việc xử lý chậm trễ, sai sót và thất thoát mới có cơ sở thực chất.

Đo hiệu quả từ đồng vốn đến giá trị gia tăng

Với dòng vốn FDI, mức tăng 74% của vốn đăng ký trong 10 tháng là tín hiệu đáng chú ý, nhưng chất lượng thu hút đầu tư cần được nhìn nhận từ khả năng chuyển hóa cam kết thành năng lực sản xuất và đóng góp thực chất cho nền kinh tế. Vốn FDI thực hiện tăng 13,1%, thấp hơn đáng kể tốc độ tăng của vốn đăng ký. Hai chỉ tiêu có bản chất và thời điểm ghi nhận khác nhau, do đó không thể dùng chênh lệch này để kết luận về mức độ chậm trễ của các dự án. Tuy nhiên, diễn biến đó cho thấy cần tiếp tục theo dõi khả năng triển khai các dự án đăng ký, chất lượng dòng vốn và hiệu quả hoạt động sau đầu tư.

Một chỉ dấu đáng quan tâm là vai trò của khu vực FDI trong hoạt động xuất khẩu. Trong 10 tháng, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) đạt 405,31 tỷ USD, chiếm 81,2% tổng kim ngạch xuất khẩu; khu vực kinh tế trong nước đạt 93,93 tỷ USD, chiếm 18,8%. Trong khi đó, cán cân thương mại hàng hóa cả nước nhập siêu 12,07 tỷ USD; khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 37,83 tỷ USD, còn khu vực FDI xuất siêu 25,76 tỷ USD.

Những con số này phản ánh vai trò lớn của khu vực FDI trong xuất khẩu, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước và tăng cường liên kết giữa 2 khu vực. Thu hút được nhiều vốn đầu tư nước ngoài là quan trọng, nhưng hiệu quả dài hạn còn phụ thuộc vào mức độ lan tỏa công nghệ, khả năng phát triển công nghiệp hỗ trợ, sử dụng lao động có kỹ năng, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa và mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng.

Đối với đầu tư công, thước đo hiệu quả cũng cần được mở rộng từ tỷ lệ giải ngân sang kết quả đầu ra và tác động phát triển. Một công trình hoàn thành đúng tiến độ nhưng ít được khai thác, kết nối thiếu đồng bộ hoặc phát sinh chi phí vận hành lớn vẫn chưa thể xem là khoản đầu tư hiệu quả. Ngược lại, những dự án có khả năng kết nối hạ tầng, mở rộng không gian phát triển, giảm chi phí logistics, cải thiện tiếp cận dịch vụ công và tạo điều kiện thu hút đầu tư xã hội cần được ưu tiên đánh giá đúng mức.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với công tác kiểm toán. Thông qua kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công và các dự án đầu tư, Kiểm toán nhà nước có thể góp phần nhận diện những bất cập trong cơ chế phân bổ vốn, chuẩn bị dự án, quản lý chi phí, tiến độ, chất lượng công trình và trách nhiệm của các chủ thể liên quan. Giá trị của hoạt động kiểm toán không chỉ nằm ở việc phát hiện sai phạm, kiến nghị xử lý tài chính, mà còn ở khả năng cảnh báo rủi ro, kiến nghị hoàn thiện chính sách và thúc đẩy các đơn vị nâng cao hiệu quả quản trị nguồn lực.

Trong bối cảnh nhu cầu vốn cho phát triển ngày càng lớn, dư địa ngân sách và khả năng huy động nguồn lực xã hội đều cần được sử dụng có trọng tâm. Tăng vốn đầu tư là điều kiện để mở rộng năng lực phát triển, nhưng hiệu quả sử dụng vốn mới quyết định chất lượng và sức bền của tăng trưởng. Bởi vậy, yêu cầu xuyên suốt không chỉ là huy động thêm nguồn lực hay đẩy nhanh tiến độ giải ngân, mà phải bảo đảm mỗi đồng vốn được sử dụng đúng mục tiêu, đúng thời điểm, đúng trách nhiệm và tạo ra giá trị thiết thực cho nền kinh tế./.