Vùng biển lạnh, địa chính trị nóng

Ngoại trưởng Hàn Quốc Cho Hyun (trái), Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và Ngoại trưởng Nhật Bản Motegi Toshimitsu ký Biên bản ghi nhớ hợp tác (MOC) tại Atlanta, bang Georgia (Mỹ) về Quan hệ đối tác Bắc Cực - Thái Bình Dương ba bên (TAPP) ngày 30/10. (Nguồn: X)

Nước cờ chiến lược

Thỏa thuận mở rộng phối hợp an ninh và kinh tế ba bên tới khu vực Bắc Cực thuộc Thái Bình Dương. Bằng việc kết nối an ninh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương với quản trị các hoạt động hàng hải tại Bắc Cực, ba nước phát đi thông điệp về cách tiếp cận chung đối với các tuyến hàng hải thương mại mới, an ninh năng lượng và cạnh tranh giữa các cường quốc tại vùng biển phía Bắc.

Nền tảng chiến lược cho thỏa thuận TAPP được đặt ra tại Hội nghị thượng đỉnh Trại David tháng 8/2023. Tại đây, Washington, Tokyo và Seoul đã thiết lập khuôn khổ hợp tác ba bên với các cơ chế tham vấn an ninh thường xuyên, chia sẻ thông tin tình báo và tổ chức tập trận chung. Tuy nhiên, trong ba năm qua, những sức ép địa chính trị mà ba nước phải đối mặt đã vượt ra ngoài các điểm nóng truyền thống như Triều Tiên và eo biển Đài Loan (Trung Quốc).

Tình trạng băng biển tan nhanh do biến đổi khí hậu đang biến Bắc Cực từ một vùng biển xa xôi thành hành lang hàng hải có giá trị thương mại và ngày càng trở thành địa bàn cạnh tranh quyết liệt. Các tuyến hàng hải phía Bắc dần mở ra giúp rút ngắn đáng kể thời gian vận chuyển hàng hóa giữa các cảng Đông Á và thị trường châu Âu.

Trước xu thế này, Nga từng bước tăng cường hiện diện quân sự dọc bờ biển Bắc Cực, trong khi Trung Quốc tự xác định là một “quốc gia cận Bắc Cực”, đồng thời đẩy mạnh hiện diện kinh tế và hải quân tại khu vực.

Các hoạt động tuần tra chung của hải quân Trung Quốc và Nga tại Bắc Thái Bình Dương và biển Bering càng làm gia tăng lo ngại tại Washington, Tokyo và Seoul về những điểm dễ tổn thương trong chuỗi cung ứng cũng như các tuyến hàng hải huyết mạch. Nhận thấy không thể tiếp tục xem an ninh tại khu vực phía Bắc là một vấn đề tách biệt, ba nước đã đẩy nhanh nỗ lực ngoại giao nhằm xây dựng khuôn khổ hợp tác riêng về Bắc Cực.

Bản ghi nhớ TAPP không chỉ dừng ở những tuyên bố ngoại giao cấp cao, mà còn hướng tới thiết lập các cơ chế cụ thể để triển khai hợp tác kinh tế và an ninh ba bên. Những nội dung trọng tâm gồm: Hợp tác hàng hải và nhận thức tình hình trên biển tại Bắc Cực – Thái Bình Dương; tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, ứng phó với cưỡng ép kinh tế; thúc đẩy triển khai lò phản ứng module nhỏ (SMR) nằm tạo điều kiện để ba nước thúc đẩy xuất khẩu công nghệ hạt nhân sạch, giảm phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng từ Nga; an ninh xuyên quốc gia và ổn định khu vực, trong đó ngoài phạm vi Bắc Cực, thỏa thuận tái khẳng định cam kết chung về phi hạt nhân hóa hoàn toàn Triều Tiên, duy trì hòa bình tại eo biển Đài Loan và bảo đảm tự do hàng hải ở Biển Đông.

Thế đối trọng rõ ràng

Tại các nước ký kết, thỏa thuận nhận được sự đồng thuận cao và được nhìn nhận như bước phát triển cần thiết trong hợp tác răn đe của thế kỷ XXI. Bộ Ngoại giao Mỹ nhấn mạnh an ninh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và ổn định tại Bắc Cực có mối liên hệ chặt chẽ, không thể tách rời.

Các quan chức Nhật Bản đề cao yêu cầu bảo vệ những tuyến hàng hải thương mại có ý nghĩa sống còn đối với các nền kinh tế Đông Á vốn phụ thuộc nhiều vào nguồn tài nguyên bên ngoài. Trong khi đó, Hàn Quốc nhấn mạnh tiềm năng kinh tế từ hợp tác nghiên cứu khoa học Bắc Cực và phát triển hạ tầng hàng hải bền vững.

Rõ ràng, TAPP có thể làm gia tăng những quan ngại chiến lược của Nga và Trung Quốc. Đối với Moscow, vấn đề đáng chú ý là khả năng tăng cường phối hợp hàng hải của ba nước tại khu vực, trong bối cảnh Nga lâu nay tìm cách duy trì quyền điều tiết hoạt động hàng hải trên tuyến đường biển phương Bắc.

Trong khi đó, Trung Quốc coi Bắc Cực là một không gian hợp tác kinh tế và hàng hải có ý nghĩa chiến lược, đồng thời thúc đẩy sáng kiến “Con đường tơ lụa Bắc Cực”. Vì vậy, sự hình thành thêm một khuôn khổ hợp tác do Mỹ dẫn dắt tại khu vực có thể khiến Bắc Kinh nhìn nhận trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược rộng hơn giữa các nước lớn.

Trước khi thỏa thuận được ký kết, ông Lü Chao, Viện trưởng Viện nghiên cứu Mỹ và Đông Á thuộc Đại học Liêu Ninh (Trung Quốc) nhận định với Global Times rằng khuôn khổ hợp tác Bắc Cực giữa Mỹ - Nhật - Hàn chủ yếu nhằm cạnh tranh với hợp tác Nga - Trung Quốc, đồng thời cảnh báo nguy cơ khu vực trở thành một không gian cạnh tranh địa chính trị và an ninh.

Như vậy, việc ký kết Quan hệ đối tác Bắc Cực - Thái Bình Dương ba bên cho thấy hợp tác giữa Washington, Tokyo và Seoul không còn giới hạn trong những khuôn khổ an ninh truyền thống ở Đông Á. Bằng việc mở rộng phối hợp tới Bắc Cực, ba nước đang hướng tới xây dựng một khuôn khổ hợp tác toàn diện hơn nhằm bảo vệ các chuỗi cung ứng thiết yếu, duy trì tự do hàng hải và tạo thế đối trọng với sự phối hợp ngày càng chặt chẽ giữa Trung Quốc và Nga tại khu vực phía Bắc Thái Bình Dương.