Xã Thư Lâm: Khi di sản tìm được người kế tục

Các học viên tham gia khóa học múa rối nước Đào Thục biểu diễn. Ảnh: Phạm Cường

Từ đôi tay điều khiển quân rối...

Ở Đào Thục, những buổi truyền dạy múa rối nước thường bắt đầu từ những động tác tưởng chừng rất nhỏ. Một chiếc sào được cầm đúng cách, một sợi dây được kéo vừa đủ. Quân rối chuyển động trên mặt nước, lúc tiến, lúc lùi, lúc nghiêng mình theo nhịp điều khiển phía sau tấm phên. Người mới học dễ nghĩ rằng chỉ cần làm theo động tác của nghệ nhân là có thể điều khiển được quân rối, nhưng khi thực sự cầm sào, mọi chuyện không đơn giản như thế.

Chỉ một động tác hơi mạnh, quân rối có thể chuyển hướng thiếu tự nhiên; một nhịp kéo không đúng lúc có thể khiến cả tích trò mất đi sự sinh động. Bởi vậy, ở lớp học, người học phải làm đi làm lại. Nghệ nhân đứng bên cạnh quan sát, sửa từng động tác, rồi để học viên tự thực hiện lại.

Lớp truyền dạy nghệ thuật múa rối nước năm 2026 của Phường múa rối nước dân gian Đào Thục có 31 học viên, gồm lớp cơ bản và nâng cao. Không chỉ học kỹ thuật điều khiển quân rối, học viên còn được tập sử dụng sào, dây; học hát, thoại, thuyết minh và thực hành các tích trò.

Cách học ấy khiến người học tự cảm nhận sự khác biệt giữa một động tác đúng với một động tác còn vụng về. Đó cũng là lúc những kinh nghiệm tưởng như rất khó gọi tên của nghệ nhân bắt đầu được trao lại.

Bởi múa rối nước Đào Thục không chỉ có những quân rối được tạo hình đẹp mắt hay những tích trò quen thuộc. Đằng sau mỗi chuyển động là kinh nghiệm của nhiều thế hệ nghệ nhân, được tích lũy qua hàng chục năm đứng sau thủy đình.

Nghệ nhân múa rối nước Đào Thục Nguyễn Thế Nghị hiểu rõ khoảng cách giữa "biết" và "làm được". Theo ông, khó khăn lớn nhất hiện nay là phần lớn học viên vẫn đang trong độ tuổi đi học, thời gian dành cho việc học nghề còn hạn chế. Khi trưởng thành, nhiều em lại tiếp tục học tập, làm việc xa quê. Vì thế, số người thực sự ở lại với phường nghề không nhiều.

"Các cháu phải có tình yêu, có đam mê và thực sự quyết tâm thì mới có thể trở thành những người kế cận, tiếp tục phát triển nghệ thuật múa rối nước của quê hương", nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị chia sẻ.

Các học viên thể hiện những nội dung đã được các nghệ nhân hướng dẫn trong quá trình học tập, từ kỹ thuật đánh phách, hát Ca trù đến thực hành đàn, trống. Ảnh: TL

Câu nói ấy cũng chạm vào câu chuyện của Lỗ Khê. Ở đây, không có mặt nước và những quân rối chuyển động, thay vào đó là tiếng hát, tiếng phách và tiếng đàn đáy, những thanh âm đã gắn với đời sống văn hóa của làng qua nhiều thế hệ.

Lớp truyền dạy Ca trù năm 2026 có 34 học viên, với các nội dung cơ bản, nâng cao và đàn, trống. Những buổi học bắt đầu từ những điều tưởng như căn bản nhất: Cách cảm nhận nhịp phách, đánh phách, hát, đàn, trống rồi từng bước thực hành các bài bản. Nhưng Ca trù cũng là một nghề không dễ học bằng cách "nhớ bài".

Một người có thể thuộc lời hát nhưng chưa chắc đã biết cách ngân. Có thể đánh đúng phách nhưng chưa chắc đã cảm được nhịp. Có thể biết từng bộ phận trong một canh hát nhưng chưa chắc đã tạo được sự hòa quyện giữa tiếng hát, tiếng phách và tiếng đàn.

Nghệ nhân ưu tú ca trù Phạm Thị Mận cho rằng, chính quá trình truyền nghề qua nhiều thế hệ đã giúp Ca trù Lỗ Khê tồn tại đến hôm nay. Nhưng trước sự xuất hiện ngày càng nhiều loại hình văn hóa mới, sự quan tâm của một bộ phận giới trẻ dành cho Ca trù không còn như trước.

"Muốn giữ được nghệ thuật Ca trù Lỗ Khê, phải tiếp tục truyền dạy, để các cháu hiểu, yêu và có ý thức gìn giữ di sản của quê hương", Nghệ nhân ưu tú Phạm Thị Mận cho hay.

Có lẽ đó cũng là lý do những lớp truyền nghề không chỉ là nơi dạy một kỹ năng nghệ thuật, quan trọng hơn, đó là nơi người trẻ lần đầu được đứng gần hơn với một phần ký ức văn hóa của chính quê hương mình.

Đến những vai diễn để người trẻ ở lại

Nếu ở Đào Thục, người học bắt đầu bằng đôi tay; ở Lỗ Khê, hành trình bắt đầu bằng tiếng hát và nhịp phách, thì ở Xuân Nộn, cánh cửa bước vào nghệ thuật Tuồng mở ra từ sân khấu và những vai diễn.

Các tiết mục biểu diễn của học viên Câu lạc bộ Tuồng xã Thư Lâm. Ảnh: Phạm Huyền

Năm 2026, Câu lạc bộ Tuồng xã Thư Lâm tổ chức hai lớp truyền dạy với 39 học viên. Tại lớp học, những câu hát, lời nói lối, động tác múa Tuồng được tập đi tập lại. Học viên được hướng dẫn từ những kỹ năng cơ bản đến diễn xuất, thể hiện từng loại vai và thực hành các trích đoạn. Điều thú vị của Tuồng nằm ở chỗ người học không chỉ đứng ngoài quan sát. Họ được giao vai.

Có thể ban đầu là một lời thoại chưa tròn tiếng, một động tác còn cứng, một ánh mắt chưa thể hiện đúng tâm trạng nhân vật. Nhưng khi được đứng trên sân khấu, khoác lên mình hình tượng nhân vật và trực tiếp diễn, người học bắt đầu cảm nhận nghệ thuật bằng chính cơ thể và cảm xúc của mình.

Nghệ nhân Tuồng Xuân Nộn Nguyễn Thu Hương cho rằng, đây chính là cách để kéo người trẻ đến gần hơn với nghệ thuật truyền thống. "Theo tôi, để thu hút các cháu đến với nghệ thuật Tuồng Xuân Nộn thì không chỉ bằng lời nói hay cho các cháu xem trích đoạn. Quan trọng là phải để các cháu được trực tiếp tham gia, được đảm nhiệm một vai diễn, được học và được chỉ bảo tận tình", nghệ nhân Nguyễn Thu Hương chia sẻ.

Khi người trẻ hiểu nhân vật, được hóa thân vào nhân vật, sân khấu truyền thống không còn là một khái niệm xa lạ. Nó trở thành một trải nghiệm mà chính các em được tham gia.

Nhìn từ Đào Thục, Lỗ Khê đến Xuân Nộn, có thể thấy mỗi loại hình nghệ thuật có một “cánh cửa” khác nhau để bước vào. Với múa rối nước là kỹ thuật điều khiển quân rối; với Ca trù là tiếng hát, nhịp phách; với Tuồng là lời thoại, động tác và vai diễn.

Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Thư Lâm Phạm Minh Huỳnh mong muốn sau các khóa học, học viên tiếp tục nuôi dưỡng niềm đam mê, phát huy những kiến thức, kỹ năng đã được truyền dạy; đồng thời các nghệ nhân tiếp tục dành tâm huyết để trao truyền nghề.

Một nghệ nhân có thể mất hàng chục năm để tích lũy kinh nghiệm. Một người trẻ có thể chỉ mất vài tháng để làm quen với nghề, nhưng cần nhiều năm tiếp theo để thực sự hiểu và làm chủ nghề. Khoảng thời gian ấy chính là nơi quyết định một di sản được tiếp nối hay dần lùi vào ký ức.

Khi người trẻ phải được cầm sào điều khiển con rối, đánh phách, cất tiếng hát, bước lên sân khấu và trực tiếp làm nghề. Chính trong quá trình ấy, những giá trị tưởng như xa xưa mới có cơ hội trở thành trải nghiệm sống động.