'Xã xã hội chủ nghĩa' – mô hình nhỏ, chủ trương lớn

Phường Hoàn Kiếm, TP Hà Nội. Ảnh minh họa.

Thực hiện chỉ đạo của Bộ Chính trị, Ban Bí thư và Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, việc nghiên cứu, xây dựng và thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” cho thấy tư duy phát triển mới của Đảng: Xây dựng chủ nghĩa xã hội không chỉ ở tầm vĩ mô, mà phải được hiện thực hóa bằng những mô hình cụ thể, đo lường được và cảm nhận được ngay từ cấp cơ sở – nơi gần dân nhất, sát dân nhất và phản ánh trực tiếp nhất chất lượng của chế độ.

Chủ nghĩa Mác – Lênin khẳng định bản chất của chủ nghĩa xã hội là giải phóng con người, phát triển con người toàn diện, xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng nhiều lần nhấn mạnh chủ nghĩa xã hội trước hết phải làm cho nhân dân có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc; chính quyền phải thực sự là của dân, do dân và vì dân; cán bộ phải là công bộc của nhân dân. Tư tưởng ấy ngày nay tiếp tục được Đảng ta kế thừa và phát triển trong quá trình hoàn thiện mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam.

Qua 40 năm đổi mới, nhận thức lý luận của Đảng về mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam ngày càng hoàn thiện với hệ mục tiêu, các đặc trưng và các trụ cột phát triển ngày càng rõ nét. Nhưng, một vấn đề lớn đặt ra là: làm thế nào để những giá trị của chủ nghĩa xã hội không chỉ tồn tại trong văn kiện, nghị quyết hay các mục tiêu chiến lược, mà trở thành hiện thực sinh động trong đời sống hằng ngày của người dân?

Chính trong bối cảnh đó, mô hình “xã xã hội chủ nghĩa” được xem như một bước thử nghiệm quan trọng nhằm cụ thể hóa các đặc trưng của chủ nghĩa xã hội Việt Nam ở cấp cơ sở. Đó không chỉ là một địa phương phát triển về kinh tế, hạ tầng hay công nghệ, mà còn là nơi người dân thực sự cảm nhận được sự phục vụ của chính quyền, được bảo đảm công bằng xã hội, được sống trong môi trường văn hóa lành mạnh, an toàn và có cơ hội phát triển toàn diện.

Một “xã xã hội chủ nghĩa”, xét đến cùng, phải là nơi người dân cảm thấy mình được tôn trọng, được lắng nghe, được hỗ trợ và “không để ai bị bỏ lại phía sau” trong tiến trình phát triển. Đó cũng chính là thước đo thực chất nhất của một chế độ vì con người và lấy con người làm trung tâm của sự phát triển.

Điểm đặc biệt của mô hình “xã xã hội chủ nghĩa” không nằm ở tên gọi, mà ở cách tiếp cận phát triển mới: lấy con người làm trung tâm, lấy sự hài lòng của nhân dân làm thước đo và lấy hiệu quả quản trị làm nền tảng của sự phát triển bền vững. Đây cũng chính là bước chuyển quan trọng từ tư duy quản lý hành chính truyền thống sang tư duy quản trị phát triển hiện đại.

Trong mô hình này, chính quyền cơ sở không chỉ thực hiện chức năng quản lý nhà nước theo nghĩa hành chính đơn thuần, mà phải trở thành trung tâm kiến tạo phát triển, kết nối cộng đồng và phục vụ nhân dân. Người dân đến với chính quyền không còn tâm lý e ngại, phiền hà hay chờ đợi, mà được hỗ trợ nhanh chóng, minh bạch và hiệu quả. Chất lượng của bộ máy không chỉ được đánh giá bằng số lượng văn bản hay thủ tục giải quyết, mà bằng mức độ hài lòng, niềm tin và cảm nhận thực tế của nhân dân.

Một điểm mới rất đáng chú ý là mô hình “xã xã hội chủ nghĩa” được đặt trong bối cảnh chuyển đổi số và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ. Điều đó có nghĩa, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở cấp cơ sở không thể tách rời khoa học công nghệ, dữ liệu số và quản trị thông minh. Một xã hội hiện đại không chỉ cần đường sá, trường học hay trạm y tế, mà còn cần hạ tầng số, dữ liệu kết nối và khả năng phục vụ người dân theo thời gian thực.

Theo định hướng đang được nghiên cứu thí điểm tại Hà Nội và Lào Cai, “xã xã hội chủ nghĩa” sẽ được xây dựng trên các nhóm tiêu chí cụ thể, lượng hóa được và có thể kiểm chứng bằng thực tiễn. Các tiêu chí bao trùm nhiều lĩnh vực như phát triển kinh tế, an sinh xã hội, giáo dục, y tế, văn hóa, môi trường, quốc phòng – an ninh, chuyển đổi số và sự tham gia của người dân vào quản trị xã hội. Trong đó, yếu tố quan trọng nhất không chỉ là tốc độ tăng trưởng hay mức đầu tư, mà là chất lượng sống và cảm nhận thực tế của người dân đối với sự phát triển.

Hà Nội (Dự thảo Đề án) xác định 8 nội dung cốt lõi của xã, phường xã hội chủ nghĩa với 54 tiêu chí thành phần, từ xây dựng hệ thống chính trị cơ sở, phát triển hạ tầng thông minh, bảo đảm an sinh xã hội đến thúc đẩy khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Trong khi đó, Lào Cai (Dự thảo Đề án) tiếp cận theo hướng xây dựng hệ thống đo lường phát triển tích hợp, phản ánh đồng thời các đặc trưng và trụ cột của mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam. Phường xã hội chủ nghĩa Lào Cai với 8 nhóm tiêu chí, tổng có 74 tiêu chí thành phần, trong khi xã xã hội chủ nghĩa Trấn Yên với 8 nhóm tiêu chí, tổng có 60 tiêu chí thành phần. Điều này cho thấy việc thí điểm không mang tính hình thức, rập khuân mà đang được nghiên cứu theo hướng bài bản, cụ thể và có cơ sở lý luận rõ ràng.

Thực chất, đây là quá trình cụ thể hóa các mục tiêu phát triển đất nước ở tầm vĩ mô thành những tiêu chí gần gũi, có thể kiểm chứng ngay từ cơ sở. Một nền dân chủ xã hội chủ nghĩa phải được thể hiện ở khả năng người dân tham gia vào quản trị cộng đồng. Một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa phải được chứng minh bằng sự minh bạch, hiệu quả và gần dân của từng cấp chính quyền. Một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc phải hiện diện trong từng không gian sống, từng hành vi ứng xử và từng thiết chế cộng đồng ở cơ sở.

Điều đáng chú ý là việc xây dựng “xã xã hội chủ nghĩa” không phải là sự sao chép máy móc bất kỳ mô hình có sẵn nào, mà là quá trình tìm tòi, thử nghiệm và phát triển phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam. Chủ nghĩa Mác – Lênin khẳng định xây dựng chủ nghĩa xã hội là một quá trình lịch sử lâu dài, vừa làm, vừa tổng kết, vừa bổ sung và phát triển. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng nhấn mạnh rằng Việt Nam không thể đi theo một khuôn mẫu cứng nhắc, mà phải lựa chọn con đường phù hợp với đặc điểm lịch sử, văn hóa và điều kiện phát triển của dân tộc.

Chính vì vậy, việc thí điểm mô hình “xã xã hội chủ nghĩa” mang ý nghĩa không chỉ về mặt quản trị địa phương, mà còn có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với quá trình hoàn thiện mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. Đây là cách tiếp cận phù hợp với quan điểm nhất quán của Đảng ta: những vấn đề mới, chưa rõ hoặc chưa có tiền lệ cần được triển khai thí điểm, tổng kết thực tiễn trước khi nhân rộng.

Từ một xã, một phường cụ thể, có thể nhìn thấy triết lý phát triển của đất nước trong tương lai. Một quốc gia phát triển không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế, mà còn được đánh giá bằng chất lượng sống của người dân, hiệu quả quản trị xã hội, mức độ công bằng, tính nhân văn và khả năng phát triển toàn diện con người. Nếu mỗi xã, mỗi phường đều trở thành một cộng đồng phát triển bền vững, văn minh, hiện đại và giàu tính nhân văn, thì đó cũng chính là nền tảng vững chắc nhất cho mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam “vì hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội”.

Trong bối cảnh thế giới đang thay đổi sâu sắc dưới tác động của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế tri thức và cạnh tranh mô hình phát triển, yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam không chỉ là tăng trưởng nhanh, mà còn phải xây dựng được mô hình phát triển mang bản sắc riêng, phù hợp với điều kiện và định hướng xã hội chủ nghĩa. “Xã xã hội chủ nghĩa” vì thế có thể được xem như một “phòng thử nghiệm chính sách” để kiểm chứng năng lực quản trị, khả năng tổ chức xã hội và hiệu quả hiện thực hóa các giá trị của chủ nghĩa xã hội trong đời sống hằng ngày.

Giá trị lớn nhất của mô hình này không nằm ở số lượng tiêu chí hay các danh hiệu hình thức, mà ở khả năng tạo ra những thay đổi thực chất trong đời sống nhân dân. Đó là khi người dân cảm nhận rõ hơn sự công bằng, an toàn và thuận tiện trong cuộc sống; khi chính quyền thật sự gần dân, minh bạch và phục vụ nhân dân; khi công nghệ được sử dụng để nâng cao chất lượng sống thay vì tạo ra khoảng cách; khi phát triển kinh tế đi đôi với phát triển văn hóa, con người và bảo vệ môi trường.

“Xã xã hội chủ nghĩa” có thể là một mô hình nhỏ ở cấp cơ sở, nhưng phía sau đó là một chủ trương lớn mang tầm nhìn chiến lược của Đảng về con đường phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Thành công của mô hình này sẽ không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản trị ở cơ sở, mà còn tạo cơ sở khoa học và thực tiễn để tiếp tục bổ sung, hoàn thiện lý luận về mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam.