Xác lập mô hình phát triển quốc gia dựa trên công nghệ và đổi mới sáng tạo

Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 do Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới tổ chức, ngày 25/3. (Ảnh: Vietnam+)

Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy, nâng cao chất lượng tăng trưởng và tạo lập các động lực mới trong bối cảnh quốc tế và trong nước biến đổi nhanh chóng.

Theo đó, Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 do Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức ngày 25/3, đã lựa chọn chủ đề “Mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.”

Tại diễn đàn, lãnh đạo các cơ quan Đảng, Nhà nước, Bộ, ngành, chuyên gia, nhà khoa học và cộng đồng doanh nghiệp cùng thảo luận làm rõ các luận cứ khoa học và thực tiễn cho việc xác lập mô hình phát triển mới của Việt Nam trong giai đoạn 2026–2030 và những năm tiếp theo.

Chuyển dịch toàn diện hệ sinh thái tăng trưởng

Phát biểu khai mạc, Phó giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhấn mạnh việc lựa chọn mô hình phát triển lúc này không đơn thuần là sự cân nhắc giữa tăng trưởng theo “chiều rộng” hay “chiều sâu”, mà là sự chuyển dịch căn bản và toàn diện trên toàn bộ hệ sinh thái. Mô hình mà Việt Nam hướng tới là nền kinh tế dựa trên nền tảng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Thực tiễn một thập kỷ đã qua cho thấy các quốc gia nhanh chóng làm chủ làn sóng công nghệ đã đạt được những bứt phá ngoạn mục. Ngược lại, những nước chậm chân đối mặt với nguy cơ tụt hậu rõ rệt. Do đó, việc đặt khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào trung tâm chiến lược quốc gia không còn là giải pháp tình thế mà là quan điểm xuyên suốt trong các văn kiện Đảng và chính sách Nhà nước.

Tuy nhiên, Tiến sỹ Nguyễn Đức Minh đã chỉ ra một điểm nhấn quan trọng trong mô hình này là sự khẳng định vị thế của con người. Dù công nghệ là công cụ thúc đẩy, nhưng con người và văn hóa mới là nguồn lực nội sinh trung tâm. Theo ông, sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại và bản sắc văn hóa Việt Nam sẽ tạo ra sức cạnh tranh riêng biệt trên trường quốc tế.

Đồng quan điểm, Giáo sư, Tiến sỹ Trần Thị Vân Hoa, nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng đổi mới mô hình phát triển là yêu cầu tất yếu khi các động lực truyền thống (như vốn, lao động giá rẻ và tài nguyên) đã tiến đến giới hạn. Bà nhấn mạnh Đại hội XIV đã xác định tầm nhìn rõ ràng và mục tiêu đầy tham vọng. Bên cạnh đó, thành tựu 40 năm Đổi mới là nền tảng vững chắc để Việt Nam tạo ra những kỳ tích, song phép thử thực sự nằm ở khả năng chuyển hóa nghị quyết thành chính sách thiết thực. Theo bà, chìa khóa cho sự bền vững nằm ở ba yếu tố trọng yếu: Đột phá thể chế; Đẩy mạnh khoa học công nghệ-đổi mới sáng tạo; Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Các chuyên gia đã tập trung chỉ rõ những nút thắt cần tháo gỡ để tạo đà tăng trưởng. (Ảnh: Vietnam+)

Khơi thông các nguồn lực tăng trưởng

Tại diễn đàn, các chuyên gia đã tập trung chỉ rõ những nút thắt cần tháo gỡ để tạo đà tăng trưởng.

Phó giáo sư, Tiến sỹ Trần Đình Thiên, thành viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng, chỉ ra vấn đề cốt lõi không chỉ là tăng vốn mà là nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và kiên quyết chống “quốc nạn” lãng phí. Theo ông, sự lãng phí cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do (FTA) hay nguồn nhân lực khoa học công nghệ… là những bài toán cần sớm được giải quyết. Thêm vào đó, ông dẫn chứng thực tế về gần 2.900 dự án đang vướng thủ tục pháp lý, tương đương giá trị gần 6 triệu tỷ đồng (khoảng 230 tỷ USD).

Trước những hạn chế từ bộ máy hành chính và hệ thống đào tạo còn nặng tính bằng cấp, ông Trần Đình Thiên đề xuất các ưu tiên cải cách thể chế. Thứ nhất, cần thực hiện bình đẳng về tư cách giữa các thành phần kinh tế, giảm và xóa bỏ sự phân biệt đối xử với khu vực tư nhân. Thứ hai, áp dụng cơ chế trao quyền đi đôi với chịu trách nhiệm, lấy Luật Thủ đô làm hình mẫu để nhân rộng. Thứ ba, xây dựng hệ thống luật pháp hiện đại, đặc biệt cho kinh tế số, khởi nghiệp sáng tạo và kinh tế dữ liệu.

Ông Trần Đình Thiên nhấn mạnh để Việt Nam tiến kịp và tiến vượt, nguồn nhân lực hiện đại phải là sự kết hợp giữa trí tuệ sáng tạo và trí tuệ nhân tạo.

Từ các tham luận, các đại biểu thống nhất rằng mô hình phát triển mới cần dựa trên các trụ cột: Thể chế hiện đại; Hạ tầng dữ liệu số đồng bộ; Và, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động. Việc hình thành thị trường dữ liệu để phát triển ngành kinh tế dữ liệu là yêu cầu cấp thiết. Hơn thế nữa, Việt Nam cần có chiến lược lựa chọn công nghệ chiến lược gắn với các ngành công nghiệp trọng điểm nhằm đảm bảo tự chủ công nghệ. Mặt khác, Nhà nước cũng cần đầu tư xứng tầm cho công nghiệp văn hóa và kinh tế di sản, để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia.

Từ các tham luận, các đại biểu thống nhất rằng mô hình phát triển mới cần dựa trên các trụ cột: Thể chế hiện đại; Hạ tầng dữ liệu số đồng bộ; Và, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động. (Ảnh: Vietnam+)

Ban Tổ chức Diễn đàn cho biết toàn bộ ý kiến thảo luận sẽ được tổng hợp, hoàn thiện thành Báo cáo kiến nghị chính sách gửi các cơ quan có thẩm quyền. Những nội dung trọng tâm bao gồm: xây dựng thể chế kiến tạo, giải pháp thúc đẩy kinh tế dữ liệu, thu hút nhân tài và phát huy vai trò chủ đạo của doanh nghiệp Việt trong tiến trình phát triển.

Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 góp phần khẳng định vai trò của Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới trong việc tư vấn chiến lược và sự chuẩn bị quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới. Thông qua việc kết nối nghiên cứu với thực tiễn, diễn đàn đã truyền đi thông điệp về một Việt Nam tự chủ, sáng tạo, sẵn sàng chinh phục những nấc thang mới trong chuỗi giá trị toàn cầu. Sự đồng hành của Tổng Công ty Khí Việt Nam (PV Gas) và Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank)…. đã góp phần tạo nên không gian đối thoại đa chiều, thúc đẩy sự tham gia sâu rộng của các chủ thể vào quá trình kiến tạo tương lai đất nước./.

(Vietnam+)