Xác lập rõ trách nhiệm nhà trường trong bảo đảm nội dung giáo dục thiết yếu

Lấy quyền lợi học sinh làm trung tâm, không để một số khó khăn trong tổ chức trở thành lý do trì hoãn đổi mới.

Thông tư số 85/2026/TT-BGDĐT quy định về hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học (Thông tư 85) sẽ có hiệu lực từ ngày 15/11/2026. Những quy định mới không chỉ đặt ra yêu cầu đổi mới cách tổ chức hoạt động giáo dục trong nhà trường mà còn làm rõ trách nhiệm bảo đảm nguồn lực, quyền lựa chọn của người học và nguyên tắc công bằng trong giáo dục.

Trao đổi về vấn đề này, ông Đặng Tự Ân, Giám đốc Quỹ Hỗ trợ đổi mới giáo dục Việt Nam, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Tiểu học (tên gọi cũ), Bộ GD&ĐT , nhấn mạnh yêu cầu thực hiện nghiêm chính sách, lấy quyền lợi học sinh làm trung tâm, không để một số khó khăn trong tổ chức trở thành lý do trì hoãn đổi mới.

Bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục thiết yếu

- Thông tư 85 đang nhận được sự quan tâm lớn của dư luận. Ông đánh giá thế nào về quy định mới này?

Ông Đặng Tự Ân: Tôi cho rằng Thông tư 85 một bước điều chỉnh cần thiết, phù hợp với yêu cầu chấn chỉnh hoạt động giáo dục và nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước trong bối cảnh hiện nay. Điều quan trọng nhất của Thông tư 85 là xác lập rõ trách nhiệm của nhà trường trong việc bảo đảm các điều kiện giáo dục cơ bản cho học sinh.

Trường công lập được tổ chức và vận hành với trách nhiệm cung cấp dịch vụ giáo dục công, bảo đảm cơ hội học tập cho mọi trẻ em. Những nội dung giáo dục thiết yếu nhằm hình thành phẩm chất, năng lực và phát triển toàn diện học sinh không thể trở thành đặc quyền dành cho những em có điều kiện kinh tế tốt hơn.

Thực tế, ranh giới giữa hoạt động giáo dục phục vụ mục tiêu chung và hoạt động cung cấp dịch vụ theo nhu cầu riêng có lúc chưa được phân định rõ. Khi các nội dung thu tiền được đưa vào thời khóa biểu theo cách khiến học sinh khó có thể từ chối, sự tự nguyện rất dễ chỉ tồn tại trên giấy tờ. Phụ huynh có thể cảm thấy phải đóng tiền để con không bị thiệt thòi so với bạn bè; học sinh không tham gia có nguy cơ rơi vào tình thế khác biệt ngay trong lớp học của mình.

Đó là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc. Nếu để khả năng chi trả của gia đình quyết định việc học sinh có được tiếp cận những nội dung giáo dục thiết yếu hay không, chúng ta đã đi chệch khỏi mục tiêu công bằng giáo dục.

Tôi cho rằng tinh thần của Thông tư 85 cần được thực hiện nhất quán với chủ trương chấn chỉnh những biểu hiện thương mại hóa học đường. Những quy định đã rõ phải được thực hiện nghiêm; không thể tiếp tục duy trì cách làm cũ chỉ vì đã quen tổ chức hoặc thuận tiện cho việc bố trí thời khóa biểu. Nhà trường phải trở về đúng chức năng giáo dục, còn mọi hoạt động có thu tiền phải được phân định minh bạch, đúng quy định và thực sự xuất phát từ nhu cầu tự nguyện của người học.

Ông Đặng Tự Ân.

- Quy định không thu tiền đối với hoạt động giáo dục tăng cường khiến nhiều trường lo ngại về kinh phí, giáo viên và điều kiện tổ chức. Theo ông, cần hiểu và triển khai quy định này như thế nào để hoạt động giáo dục vẫn đạt hiệu quả?

Ông Đặng Tự Ân: Trước hết, phải thống nhất rằng không thu tiền người học không có nghĩa hoạt động giáo dục tăng cường không cần kinh phí. Ngược lại, khi xác định đây là nội dung giáo dục cần thiết, được tổ chức nhằm bảo đảm cơ hội phát triển cho học sinh, trách nhiệm bảo đảm nguồn lực phải được đặt ra tương ứng.

Theo tinh thần Thông tư 85, nhà trường không được thu tiền của người học đối với hoạt động giáo dục tăng cường dưới bất kỳ hình thức nào. Kinh phí tổ chức được bảo đảm từ dự toán chi thường xuyên của nhà trường và các nguồn hợp pháp khác; đối với trường công lập, UBND cấp tỉnh có trách nhiệm bố trí ngân sách bảo đảm thực hiện. Đây là vấn đề cần được cụ thể hóa trong kế hoạch và cơ chế tài chính, chứ không thể đẩy thành gánh nặng đóng góp cho phụ huynh.

Về nhân lực, cần sử dụng hiệu quả đội ngũ giáo viên hiện có. Những nội dung phù hợp với năng lực chuyên môn của giáo viên có thể được tổ chức dưới hình thức chuyên đề, hoạt động liên môn, thực hành, trải nghiệm hoặc vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Giáo viên chưa hoàn thành định mức tiết dạy có thể được phân công thực hiện hoạt động tăng cường trong định mức; trường hợp đã đủ định mức nhưng được giao thêm nhiệm vụ thì thực hiện chế độ thanh toán theo quy định. Khi cần thiết, nhà trường có thể huy động chuyên gia, cá nhân có chuyên môn tham gia và chi trả theo quy định hiện hành.

Tôi không cho rằng tất cả các trường phải tổ chức những chương trình giống nhau hoặc triển khai ngay những nội dung phức tạp. Điều cần thiết là xác định đúng nhu cầu của học sinh, đánh giá điều kiện cơ sở vật chất, đội ngũ và học liệu để lựa chọn nội dung thiết thực, vừa sức. Một hoạt động thực hành khoa học, một chuyên đề phát triển năng lực số hay một chương trình trải nghiệm được chuẩn bị tốt có thể mang lại giá trị lớn hơn việc đưa vào trường thật nhiều chương trình nhưng thiếu điều kiện bảo đảm chất lượng.

Với những nơi chưa đủ điều kiện, cần thực hiện theo lộ trình, đồng thời chủ động rà soát, điều chỉnh kế hoạch giáo dục. Tuy nhiên, lộ trình không có nghĩa là giữ nguyên cách làm cũ vô thời hạn. Cơ quan quản lý cần làm rõ cơ chế ngân sách, chế độ đối với giáo viên và hướng dẫn những nội dung còn vướng mắc; nhà trường phải chủ động xây dựng phương án phù hợp và chịu trách nhiệm về phương án đó.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là phải chuyển từ tư duy tổ chức hoạt động dựa trên khả năng đóng góp của phụ huynh sang tư duy bảo đảm nguồn lực cho những nội dung giáo dục cần thiết. Không thể lấy lý do thiếu kinh phí để tiếp tục thu tiền học sinh trái quy định, cũng không thể chỉ dừng các chương trình cũ mà không xây dựng phương án giáo dục thay thế có chất lượng.

Phân định rõ hoạt động giáo dục theo nhu cầu, bảo đảm tự nguyện thực chất

- Một vấn đề khác rất được quan tâm là hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học. Làm thế nào để bảo đảm đúng tinh thần tự nguyện, tránh tình trạng đổi tên hoạt động để tiếp tục thu tiền hoặc khiến phụ huynh cảm thấy không thể từ chối?

Ông Đặng Tự Ân: Theo tôi, muốn bảo đảm tự nguyện thì trước hết phải tạo ra quyền lựa chọn thực chất cho người học và gia đình. Không thể chỉ dựa vào đơn đăng ký hay chữ ký của phụ huynh để kết luận rằng một hoạt động hoàn toàn tự nguyện. Cần xem xét cả nội dung, thời điểm tổ chức, cách sắp xếp thời khóa biểu và cách nhà trường đối xử với học sinh không tham gia.

Thông tư 85 đã đặt ra nguyên tắc hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học chỉ được tổ chức sau khi nhà trường bảo đảm đầy đủ hoạt động giáo dục chính khóa và hoạt động giáo dục tăng cường. Hoạt động này được tổ chức theo nhóm học sinh tự nguyện đăng ký, không theo lớp biên chế và không xếp xen kẽ giữa các tiết chính khóa, tăng cường. Những nguyên tắc đó cần được thực hiện thực chất, không chỉ trên kế hoạch.

Điểm mấu chốt là phải phân định nội dung dựa trên mục tiêu, đối tượng, yêu cầu và cách thức tổ chức, chứ không căn cứ vào tên gọi của chương trình. Chẳng hạn, những kiến thức phổ cập về ngoại ngữ, năng lực số, trí tuệ nhân tạo hoặc STEM mà mọi học sinh cần được trang bị để phát triển năng lực thuộc về nội dung cần xem xét tổ chức theo hướng tăng cường, bảo đảm cơ hội tiếp cận bình đẳng. Những nội dung mở rộng, nâng cao, chuyên sâu theo sở thích hoặc định hướng riêng có thể tổ chức theo nhu cầu người học nếu đáp ứng đầy đủ quy định.

Nếu chỉ đổi tên một hoạt động từ “tăng cường” thành “theo nhu cầu” để tiếp tục thu tiền, trong khi bản chất vẫn là nội dung thiết yếu dành cho tất cả học sinh, thì đó không phải cách thực hiện đúng tinh thần chính sách.

Nhà trường cần khảo sát nhu cầu, công khai nội dung, kế hoạch tổ chức, mức thu và các điều kiện liên quan theo quy định. Phụ huynh phải được cung cấp đầy đủ thông tin để quyết định; học sinh không đăng ký không được gây áp lực, phân biệt đối xử hoặc bị đánh giá thấp hơn bạn bè. Việc tham gia hay không tham gia hoạt động có thu phí cũng không được sử dụng làm căn cứ phân loại học sinh.

Tự nguyện phải bắt đầu từ quyền được lựa chọn và được bảo đảm bằng cách tổ chức cụ thể. Khi một học sinh có thể không tham gia mà vẫn được học tập đầy đủ, được tôn trọng và không bị bất lợi trong môi trường lớp học, khi ấy chúng ta mới có thể nói đến sự tự nguyện thực chất.

Thông tư 85 sẽ tạo ra chuyển biến thực chất trong cách nhà trường xác định mục tiêu và tổ chức hoạt động giáo dục.

Không thể vì khó tổ chức mà duy trì cách làm không còn phù hợp

- Nhiều trường đã triển khai chương trình liên kết từ đầu năm học, nay phải rà soát nội dung và sắp xếp lại thời khóa biểu. Theo ông, cần xử lý thế nào để vừa tuân thủ quy định, vừa hạn chế xáo trộn và bảo đảm quyền lợi của học sinh, giáo viên?

Ông Đặng Tự Ân: Trước hết, cần nhìn nhận đây là quá trình điều chỉnh cách tổ chức giáo dục, không phải chỉ là bài toán kỹ thuật về xếp thời khóa biểu. Khi thời lượng học tập đã được phân định rõ hơn, nhà trường không thể giữ nguyên toàn bộ kế hoạch của những năm trước rồi tìm cách bố trí các hoạt động vào những khoảng thời gian còn lại. Kế hoạch giáo dục phải được xây dựng lại trên cơ sở mục tiêu chương trình, nhu cầu học sinh, điều kiện đội ngũ và quy định hiện hành.

Tôi cho rằng trách nhiệm của hiệu trưởng ở đây rất quan trọng. Bộ và Sở GD&ĐT có trách nhiệm ban hành quy định, hướng dẫn nguyên tắc chung, tháo gỡ những vấn đề thuộc thẩm quyền quản lý. Nhưng không thể có một thời khóa biểu mẫu đáp ứng mọi tình huống ở tất cả các trường. Hiệu trưởng phải căn cứ điều kiện thực tế để xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường, kế hoạch hoạt động tăng cường và kế hoạch hoạt động theo nhu cầu người học một cách rõ ràng, tách bạch; đồng thời công khai và chịu trách nhiệm giải trình về phương án tổ chức.

Việc điều chỉnh cần có tính toán, tránh gây xáo trộn không cần thiết cho học sinh và gia đình. Với những chương trình đã triển khai từ đầu năm học, nhà trường cần rà soát kỹ quy định chuyển tiếp của Thông tư 85, không tự ý kéo dài hoạt động trái quy định nhưng cũng không nên áp dụng máy móc khi văn bản đã có quy định xử lý đối với các chương trình, kế hoạch hoặc hợp đồng được phê duyệt trước ngày có hiệu lực.

Đối với giáo viên, quyền lợi và công sức lao động phải được bảo đảm. Khi các chương trình liên kết trước đây thay đổi, nhà trường cần bố trí lại nhiệm vụ phù hợp, sử dụng hiệu quả đội ngũ và thực hiện đúng chế độ đối với giờ dạy, nhiệm vụ được giao. Nếu có vướng mắc về định mức hoặc thanh toán giờ dạy vượt định mức, cơ quan quản lý cần tiếp nhận, nghiên cứu và hướng dẫn xử lý; không nên để giáo viên chịu thiệt trong quá trình thực hiện chính sách.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa khó khăn trong giai đoạn chuyển đổi với việc không chấp hành quy định. Những vấn đề về nhân sự, kinh phí, học liệu và thời khóa biểu phải được giải quyết bằng kế hoạch và trách nhiệm cụ thể. Không thể vì khó tổ chức mà duy trì cách làm không còn phù hợp, càng không thể để học sinh tiếp tục chịu bất bình đẳng trong thời gian chờ tháo gỡ.

Môi trường học đường lành mạnh, minh bạch và công bằng hơn

- Ông kỳ vọng điều gì ở quá trình triển khai Thông tư 85 để những quy định mới thực sự tạo chuyển biến trong môi trường học đường?

Ông Đặng Tự Ân: Tôi kỳ vọng Thông tư 85 sẽ tạo ra chuyển biến thực chất trong cách nhà trường xác định mục tiêu và tổ chức hoạt động giáo dục. Thành công của chính sách phải được nhìn từ những thay đổi mà học sinh thực sự được thụ hưởng.

Trước hết, mọi học sinh phải được tiếp cận bình đẳng với những nội dung giáo dục thiết yếu. Một em có điều kiện kinh tế khó khăn không thể vì không có tiền tham gia chương trình liên kết mà mất cơ hội phát triển năng lực cần thiết. Công bằng không có nghĩa là tất cả học sinh phải học giống nhau trong mọi hoạt động; công bằng là bảo đảm nền tảng giáo dục cần thiết cho mọi em, đồng thời tôn trọng nhu cầu, sở thích và khả năng lựa chọn của từng người học.

Thứ hai, phải làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể. Cơ quan quản lý cần hoàn thiện hướng dẫn, cơ chế tài chính và công tác kiểm tra. Nhà trường phải thực hiện đúng quy định, công khai, minh bạch và chịu trách nhiệm giải trình. Giáo viên cần được tạo điều kiện thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, được ghi nhận và hưởng chế độ tương xứng. Phụ huynh có quyền lựa chọn, giám sát và phối hợp với nhà trường, nhưng không phải gánh thay trách nhiệm bảo đảm kinh phí cho những hoạt động mà chính sách xác định không thu tiền người học.

Cuối cùng, cần có sự quyết liệt trong thực thi. Những biểu hiện ép buộc, biến tự nguyện thành nghĩa vụ, đổi tên hoạt động để thu tiền hoặc phân biệt đối xử với học sinh phải được phát hiện và chấn chỉnh. Tinh thần tự chủ của nhà trường không thể tách rời trách nhiệm giải trình; quyền chủ động tổ chức hoạt động cũng không đồng nghĩa với quyền tùy ý quyết định những khoản thu hay cách thức triển khai.

Theo tôi, điều quan trọng nhất là trả hoạt động giáo dục về đúng mục tiêu của nó: phát triển học sinh, mở rộng cơ hội học tập và nuôi dưỡng năng lực tự chủ, tự học. Khi mọi quyết định về thời lượng, nội dung, kinh phí và cách tổ chức đều bắt đầu từ câu hỏi học sinh được hưởng lợi gì, chúng ta sẽ có cơ sở để xây dựng môi trường học đường lành mạnh, minh bạch và công bằng hơn.

- Xin cảm ơn ông!