Xây dựng hệ sinh thái khoa học công bằng để phát triển tài năng trẻ

Cần những cơ chế quản lý khoa học linh hoạt, tăng quyền chủ động cho nhà khoa học

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, khoa học - công nghệ đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia.

Trao đổi với phóng viên Báo Đại biểu Nhân dân, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức - Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, các chính sách trong thời gian tới cần hướng đến việc tạo ra một hệ sinh thái thuận lợi để khuyến khích nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và nuôi dưỡng, phát triển các tài năng trẻ.

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức - Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội

Theo ông, trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế và chính sách nhằm tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo. Điều quan trọng là xây dựng những cơ chế quản lý khoa học linh hoạt, giảm bớt các thủ tục hành chính không cần thiết, đồng thời tăng đầu tư, cũng như tăng quyền chủ động cho các nhà khoa học và các cơ sở nghiên cứu và các trường đại học. Khi nhà khoa học có không gian sáng tạo rộng mở hơn, họ sẽ có điều kiện tập trung và dấn thân vào những nghiên cứu khó, đỉnh cao, có giá trị dài hạn.

Thứ hai, cần có chiến lược đầu tư dài hạn cho khoa học cơ bản và các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, công nghệ bán dẫn, điện tử-viễn thông, công nghệ vật liệu, công nghệ sinh học,… và các công nghệ lõi.

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức đề xuất Quốc hội ban hành những thể chế mạnh hơn nữa để thúc đẩy những chương trình quốc gia nhằm xây dựng, phát triển và hỗ trợ các nhóm nghiên cứu mạnh, các phòng thí nghiệm trọng điểm và các trung tâm đổi mới sáng tạo.

“Các nhóm nghiên cứu chính là các tế bào trong hoạt động đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học. Quốc hội cần có thể chế và Nhà nước cần có chính sách thỏa đáng thu hút nhân tài, thu hút trí thức trẻ, những nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên tham gia các nhóm nghiên cứu mạnh trong trường đại học, viện nghiên cứu. Những nhóm nghiên cứu mạnh sẽ là môi trường để làm nên những trường phái khoa học, tạo ra các sản phẩm khoa học công nghệ đặc sắc”, ông nói.

Bên cạnh đó, ông cũng cho rằng cần phát huy những nhân tố tích cực, bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của con người Việt Nam, tinh thân tự lực tự cường, hoài bão và khát vọng vươn lên cho thế hệ trẻ. Đây là những nền tảng quan trọng để hình thành các thế hệ nhà khoa học trẻ có trình độ và ý chí, có năng lực cạnh tranh quốc tế.

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức đặc biệt nhấn mạnh việc xây dựng những chính sách phát hiện, bồi dưỡng và hỗ trợ tài năng trẻ ngay từ sớm. Điều này không chỉ bắt đầu ở bậc đại học mà còn từ giáo dục phổ thông thông qua các chương trình phát triển năng khiếu khoa học, các cuộc thi nghiên cứu sáng tạo, cũng như các học bổng và chương trình đào tạo đặc biệt dành cho sinh viên và nghiên cứu sinh xuất sắc. Đồng thời, cần tạo điều kiện để các nhà khoa học trẻ được tham gia vào các dự án nghiên cứu lớn, hợp tác quốc tế và tiếp cận với các môi trường nghiên cứu tiên tiến.

Sinh viên Trường Đại học Công nghệ thực hành tại phòng thực tập. Ảnh: UET

Theo ông, việc xây dựng môi trường học thuật minh bạch, tôn trọng các giá trị khoa học và khuyến khích tinh thần sáng tạo cũng rất quan trọng.

“Một hệ sinh thái khoa học lành mạnh cần bảo đảm rằng những người trẻ có năng lực thực sự sẽ có cơ hội phát triển, được đánh giá công bằng, được trọng dụng và được hỗ trợ để theo đuổi những ý tưởng nghiên cứu táo bạo.

Tôi tin rằng nếu tiếp tục có những chính sách mang tính chiến lược và dài hạn trong lĩnh vực khoa học - công nghệ, đồng thời đặc biệt quan tâm đến thế hệ trí thức trẻ, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng được một lực lượng nhà khoa học và chuyên gia công nghệ mạnh, đủ sức đóng góp vào sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số”, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức cho hay.

Gắn kết giữa nhà nước, nhà khoa học, đại học - viện nghiên cứu và doanh nghiệp

Để tạo môi trường thuận lợi hơn cho các nhà khoa học, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức nhìn nhận, các chính sách cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy tạo điều kiện cho sáng tạo.

Hoạt động nghiên cứu khoa học có những đặc thù riêng, đòi hỏi sự linh hoạt, tính thử nghiệm và chấp nhận rủi ro ở một mức độ nhất định. Vì vậy, hệ thống pháp lý cần được thiết kế theo hướng giảm bớt các thủ tục hành chính, tăng quyền tự chủ cho các nhà khoa học và các tổ chức nghiên cứu, đồng thời xây dựng cơ chế đánh giá kết quả nghiên cứu dựa trên chất lượng và tác động khoa học thay vì chỉ dựa trên các tiêu chí hình thức.

Ngoài ra, cần tạo ra một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực sự gắn kết giữa nhà nước, nhà khoa học, đại học - viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, nhiều kết quả nghiên cứu có giá trị nhưng chưa được chuyển hóa thành sản phẩm hay công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Do đó, các chính sách cần khuyến khích mạnh mẽ hơn việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu, thúc đẩy hợp tác công - tư trong nghiên cứu và phát triển, cũng như hỗ trợ các doanh nghiệp công nghệ và các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo.

Ông cũng cho rằng, cần quan tâm hơn đến việc xây dựng môi trường học thuật lành mạnh, tôn trọng các giá trị khoa học và khuyến khích tinh thần sáng tạo. Điều này bao gồm việc bảo đảm sự minh bạch trong đánh giá khoa học, tạo cơ hội bình đẳng cho các nhà khoa học trẻ, đồng thời có những chính sách đãi ngộ và điều kiện làm việc tốt hơn để thu hút và phát huy đội ngũ trí thức trong và ngoài nước.

Đặc biệt, cần thúc đẩy những chính sách mang tính dài hạn nhằm đưa khoa học - công nghệ và giáo dục thực sự trở thành nền tảng của phát triển quốc gia.

“Làm khoa học và công nghệ, nhất là các công nghệ cao theo hướng tự chủ, tự lực, tự cường thì không thể “ăn xổi”. Do đó, đầu tư cho đào tạo nhân lực, cho nghiên cứu các công nghệ cao không chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt, mà các thể chế, chính sách cũng phải nhận thức đầy đủ được điều đó để có chiến lược đầu tư dài hơi mới vươn tới đỉnh cao.

Khi thể chế được hoàn thiện theo hướng khuyến khích sáng tạo, tôn trọng tri thức và đầu tư đúng mức cho nghiên cứu, các nhà khoa học sẽ có thêm động lực và điều kiện để cống hiến, từ đó góp phần tạo ra những giá trị mới cho xã hội và nâng cao vị thế của Việt Nam trong nền kinh tế tri thức toàn cầu”, ông nhấn mạnh.

Hồng Hạnh - Nguyễn Liên