Xây dựng hệ sinh thái phát hiện, bồi dưỡng và phát triển nhân tài trẻ

Cô Phạm Nguyễn Trang Ngân hướng dẫn học sinh trong đội tuyển tại Trường THPT A Lưới. Ảnh: NVCC

Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn là nền tảng quan trọng để đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của quá trình phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Bối cảnh mới, yêu cầu mới

Trong bối cảnh đất nước hội nhập sâu rộng và bước vào cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, công tác phát hiện, bồi dưỡng học sinh giỏi và nhân tài trẻ đang đứng trước những yêu cầu và điều kiện phát triển mới. Theo ông Lê Văn Lục - Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Nguyễn Trãi (Hải Phòng), mục tiêu cốt lõi cần được điều chỉnh, chuyển từ bồi dưỡng “học sinh giỏi để thi cử” sang phát triển “nhân tài có năng lực thực chất”.

Điều đó đồng nghĩa với việc học sinh không chỉ giỏi lý thuyết hay thành thạo giải bài tập, mà còn phải được trang bị tư duy sáng tạo, năng lực nghiên cứu, kỹ năng giải quyết các vấn đề phức tạp và khả năng hội nhập quốc tế.

Đây là những phẩm chất thiết yếu để người học có thể thích ứng và đóng góp hiệu quả trong bối cảnh phát triển mới. Cùng với đó, sự cạnh tranh trong giáo dục mũi nhọn ngày càng gay gắt khi các địa phương, quốc gia đều tăng cường đầu tư cho thu hút và đào tạo nhân tài.

Chia sẻ về những thuận lợi hiện nay, ông Lê Văn Lục cho biết công tác phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng nhân tài trẻ đang nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước, thể hiện qua nhiều chủ trương, cơ chế, chính sách đặc thù, tạo động lực và hành lang pháp lý quan trọng. Bên cạnh đó là đội ngũ giáo viên tâm huyết, giàu kinh nghiệm - lực lượng nòng cốt dành nhiều trí tuệ và tâm sức cho công tác bồi dưỡng học sinh giỏi.

Ngoài ra, học sinh có nền tảng kiến thức tốt, được phát hiện sớm, có tố chất, tinh thần ham học hỏi và ý chí vươn lên mạnh mẽ. Sự đồng hành, ủng hộ của gia đình và xã hội cũng góp phần tạo nên môi trường thuận lợi cả về tinh thần lẫn điều kiện vật chất, giúp học sinh yên tâm theo đuổi đam mê và phát triển năng lực một cách bền vững.

Tuy vậy, công tác phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng nhân tài trẻ hiện nay cũng đang đối mặt với không ít khó khăn, thách thức. Trước hết là áp lực thành tích và tính “mùa vụ”. Ở nhiều nơi, hoạt động bồi dưỡng vẫn bị chi phối bởi yêu cầu phải có giải thưởng trong từng kỳ thi, dẫn đến tình trạng dồn sức “luyện gạo”, chú trọng kết quả trước mắt mà chưa thật sự quan tâm đến việc hình thành năng lực bền vững, lâu dài cho học sinh.

Bên cạnh đó là những hạn chế về nguồn lực. Đội ngũ giáo viên có chuyên môn sâu, giàu kinh nghiệm trong bồi dưỡng học sinh giỏi còn mỏng, chưa đồng đều giữa các môn học. Kinh phí đầu tư cho cơ sở vật chất, tài liệu chuyên sâu, thiết bị thí nghiệm hiện đại… phần lớn vẫn phụ thuộc vào ngân sách địa phương, thiếu tính linh hoạt, nên chưa phải lúc nào cũng đáp ứng được yêu cầu thực tiễn.

Với học sinh, áp lực học tập trong thời gian ngắn là thách thức không nhỏ, nhất là với các em ở lớp dưới. Nhiều học sinh còn gặp khó khăn về đi lại, sinh hoạt khi tham gia các lớp bồi dưỡng tập trung; đồng thời, việc học chuyên sâu dễ làm mất cân bằng với mục tiêu phát triển toàn diện cả về thể chất, kỹ năng và đời sống tinh thần.

Cùng chia sẻ góc nhìn này, cô Phạm Nguyễn Trang Ngân - Trường THPT A Lưới (TP Huế) cho rằng, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu ngày càng cao về nguồn nhân lực chất lượng, công tác phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi, nhân tài trẻ đặt ra nhiều vấn đề mới, đặc biệt đối với các vùng cao, vùng còn nhiều khó khăn.

Theo cô Ngân, hoạt động này không chỉ nhằm phục vụ các kỳ thi học sinh giỏi, mà cần hướng tới mục tiêu dài hạn là hình thành đội ngũ trí thức trẻ có tư duy khoa học, năng lực sáng tạo, khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn; đồng thời bảo đảm sự công bằng trong việc tiếp cận cơ hội học tập và phát triển cho mọi học sinh, không phân biệt điều kiện, hoàn cảnh.

Theo cô giáo Trường THPT A Lưới, công tác phát hiện và bồi dưỡng nhân tài trẻ hiện nay có nhiều thuận lợi rõ nét. Trước hết là sự quan tâm ngày càng cụ thể của Đảng, Nhà nước đối với giáo dục mũi nhọn cũng như giáo dục vùng khó khăn. Cùng với đó, sự phát triển của học liệu số đã và đang góp phần thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức giữa các vùng miền.

Tuy nhiên, khó khăn vẫn còn không ít, nhất là ở các môn khoa học thực nghiệm như Vật lí. Nền tảng kiến thức và kỹ năng tự học của học sinh chưa đồng đều, gây khó cho việc tổ chức bồi dưỡng theo chiều sâu.

Bên cạnh đó, hoàn cảnh kinh tế gia đình còn nhiều thiếu thốn, điều kiện đi lại không thuận lợi của học sinh vùng cao cũng tác động đáng kể đến hiệu quả bồi dưỡng lâu dài, đòi hỏi những giải pháp đồng bộ và linh hoạt hơn từ phía nhà trường và các cấp quản lý giáo dục.

Học sinh Vĩnh Long tại lễ xuất quân đội tuyển dự Kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm học 2025 - 2026. Ảnh: Sở GD&ĐT cung cấp

Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, cùng Chương trình hành động số 281/NQ-CP của Chính phủ, Bộ GD&ĐT đã ban hành Kế hoạch hành động với nhiều nhiệm vụ trọng tâm.

Trong đó, việc xây dựng và triển khai Đề án Chiến lược quốc gia về phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng và đãi ngộ nhân tài trẻ được xác định là khâu then chốt, với kỳ vọng tạo ra những cơ chế đột phá. Đây là chủ trương lớn, mang tầm chiến lược quốc gia, hướng tới hình thành một hệ sinh thái đồng bộ, công bằng và bền vững trong phát hiện và phát triển nhân tài trẻ Việt Nam.

Từ những định hướng đó, ông Nguyễn Tân - Giám đốc Sở GD&ĐT TP Huế cho biết, ngành Giáo dục Huế xác định phát hiện, bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài trẻ là nhiệm vụ chiến lược, đồng thời là sự đầu tư lâu dài cho tương lai địa phương và đất nước. Trên cơ sở điều kiện thực tiễn, ngành đã chủ động xây dựng các mô hình sáng tạo, giải pháp cụ thể, phát huy kinh nghiệm và lợi thế của địa phương.

Chia sẻ từ thực tiễn triển khai, ông Nguyễn Tân nhấn mạnh bài học quan trọng là phải phát hiện sớm, bồi dưỡng liên tục và định hướng đúng. Đây là những yếu tố quyết định để hình thành và phát triển đội ngũ nhân tài trẻ một cách bền vững.

Trong quá trình đó, vai trò của người thầy được đặt ở vị trí trung tâm, không chỉ trong giảng dạy mà còn ở việc phát hiện, ươm mầm và đồng hành cùng học sinh. Vì vậy, giáo viên cần được bồi dưỡng chuyên môn sâu, nâng cao nghiệp vụ sư phạm đặc thù, đồng thời được ghi nhận, tôn vinh xứng đáng.

Sự phối hợp đồng bộ giữa hệ thống chính trị, nhà trường, gia đình, doanh nghiệp và xã hội được xem là điều kiện quan trọng để tạo dựng môi trường học tập, nghiên cứu thuận lợi cho nhân tài trẻ. Các cơ chế về học bổng, khen thưởng, đãi ngộ và sử dụng nhân tài cần được xây dựng rõ ràng, công bằng, minh bạch, bảo đảm tính ổn định và lâu dài, qua đó tạo động lực để các em yên tâm học tập, cống hiến và phát triển.

“Trong giai đoạn 2025 - 2030, ngành GD&ĐT TP Huế sẽ tiếp tục triển khai đồng bộ các cơ chế, mô hình và giải pháp phát triển nhân tài trẻ, gắn chặt với Đề án Chiến lược quốc gia về phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng và đãi ngộ nhân tài trẻ do Bộ GD&ĐT chủ trì.

Trọng tâm của giai đoạn này là hoàn thiện Đề án phát triển nhân tài cấp thành phố; đổi mới mô hình đào tạo, bồi dưỡng; thực hiện hiệu quả chính sách hỗ trợ, đãi ngộ và trọng dụng nhân tài; đồng thời đẩy mạnh hợp tác quốc tế, xã hội hóa nguồn lực và ứng dụng công nghệ số trong phát hiện, quản lý nhân tài”, ông Nguyễn Tân cho biết.

Chia sẻ từ góc độ thực tiễn địa phương, ông Võ Văn Bé Hai - Phó Giám đốc Sở GD&ĐT Vĩnh Long cho rằng, bồi dưỡng học sinh giỏi là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì và chuẩn bị bài bản.

Việc phát hiện sớm học sinh có năng khiếu, tốt nhất từ lớp 10, sẽ tạo nền tảng quan trọng cho công tác bồi dưỡng sau này. Cùng với đó, cần tăng cường hướng dẫn, khuyến khích học sinh chủ động tìm đọc tài liệu theo định hướng các chuyên đề thi học sinh giỏi, qua đó hình thành hứng thú học tập, tinh thần tự học và năng lực nghiên cứu độc lập.

Đối với đội ngũ giáo viên, ông Võ Văn Bé Hai nhấn mạnh yêu cầu chủ động đầu tư cho chuyên môn, xây dựng chương trình và nội dung bồi dưỡng rõ ràng, cụ thể. Giáo viên cần thường xuyên cập nhật tài liệu, nghiên cứu và giải thử đề thi các năm trước để tích lũy kinh nghiệm; đồng thời tăng cường giao lưu, chia sẻ chuyên môn giữa các trường THPT chuyên trong và ngoài tỉnh. Bên cạnh đó, làm tốt công tác tư tưởng để phụ huynh đồng thuận, ủng hộ cũng là yếu tố quan trọng, giúp học sinh yên tâm tham gia bồi dưỡng.

Giờ học tại Trường THPT chuyên Nguyễn Trãi (TP Hải Phòng). Ảnh: NTCC

Kiên trì, đầu tư thông minh, toàn xã hội chung tay

Từ thực tiễn trực tiếp bồi dưỡng học sinh giỏi, cô Phạm Nguyễn Trang Ngân cho rằng, cần đổi mới cách phát hiện học sinh theo hướng toàn diện và sớm hơn. Với điều kiện đặc thù vùng cao, các mô hình bồi dưỡng cũng cần linh hoạt, phù hợp thực tế, đồng thời có chính sách hỗ trợ kịp thời cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Việc chú trọng bồi dưỡng đội ngũ giáo viên và gắn nội dung học tập với những vấn đề gần gũi từ đời sống địa phương sẽ giúp học sinh học sâu, hiểu chắc và thấy rõ ý nghĩa của tri thức. Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội chính là “điểm tựa” để học sinh vùng cao phát huy tiềm năng, từng bước trở thành nguồn nhân lực chất lượng cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Ở góc độ quản lý nhà trường, ông Lê Văn Lục mong muốn ngành Giáo dục sớm xây dựng và triển khai hiệu quả Chiến lược quốc gia về phát hiện, đào tạo và phát triển nhân tài trẻ. Trong đó, cần có cơ chế tài chính linh hoạt, đủ mạnh, kết hợp giữa ngân sách Nhà nước và xã hội hóa; cùng với chính sách đãi ngộ xứng đáng về lương, phụ cấp và cơ hội đào tạo cho đội ngũ giáo viên trực tiếp bồi dưỡng học sinh giỏi.

Ông Lê Văn Lục cũng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương pháp và nội dung bồi dưỡng, chuyển mạnh từ “dạy để thi” sang phát triển năng lực thực chất cho học sinh. Trọng tâm là rèn luyện tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và kỹ năng nghiên cứu độc lập.

Việc xây dựng kho học liệu số dùng chung, gồm bài giảng, đề thi, tài liệu tham khảo quốc tế, sẽ giúp học sinh ở mọi vùng miền có cơ hội tiếp cận công bằng. Ngoài ra, việc mời chuyên gia quốc tế tập huấn, tổ chức các chương trình giao lưu, trao đổi với những nền giáo dục tiên tiến, khuyến khích học sinh tham gia các sân chơi trí tuệ quốc tế đa dạng cũng là hướng đi cần được quan tâm trong thời gian tới.

Về phía nhà trường và địa phương, ông Lê Văn Lục cho rằng, việc phát hiện tài năng cần được thực hiện sớm và bài bản. Không chỉ dựa vào kết quả thi cử, các nhà trường cần kết hợp đánh giá thông qua hoạt động thực tế, những dự án nghiên cứu nhỏ để nhận diện đúng năng lực của học sinh. Đặc biệt, việc quan tâm phát hiện học sinh có năng khiếu từ các khối lớp dưới sẽ giúp xây dựng kế hoạch bồi dưỡng dài hạn, tránh tình trạng “nước đến chân mới nhảy”.

“Vai trò của gia đình và xã hội cũng hết sức quan trọng. Thay vì đặt nặng áp lực thành tích, cần khuyến khích tinh thần học tập sáng tạo, dám thử nghiệm và chấp nhận thất bại như một phần của quá trình trưởng thành.

Các doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân được kỳ vọng đồng hành với giáo dục thông qua tài trợ học bổng, cơ sở vật chất, góp phần nuôi dưỡng và phát triển nhân tài. Đặc biệt, gia đình cần trở thành chỗ dựa tinh thần vững chắc, thấu hiểu và đồng hành cùng con em mình, tránh tạo áp lực không cần thiết, để các em có không gian phát triển đúng với năng lực, sở trường và đam mê”, ông Lục nhấn mạnh.

Hiếu Nguyễn