Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật phải kết hợp chặt chẽ giữa pháp luật và đạo đức

Thưa TS, Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đặt ra yêu cầu tập trung xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, đưa thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử của mọi chủ thể trong xã hội. Từ góc độ văn hóa, ông hiểu thế nào về khái niệm “văn hóa tuân thủ pháp luật”? Khái niệm này khác gì với việc chấp hành các quy định của pháp luật?

- Theo tôi, văn hóa tuân thủ pháp luật có thể hiểu là tổng thể các giá trị, chuẩn mực ứng xử, ý thức tự giác và thói quen tôn trọng, chấp hành pháp luật của mỗi cá nhân, tổ chức trong đời sống xã hội. Một trong những đặc trưng của văn hóa là thói quen. Việc chấp hành pháp luật của người dân theo cách hiểu truyền thống cũng có thể được xem là một thói quen. Tuy nhiên, chấp hành pháp luật trước hết là một hành vi tuân thủ các quy định của pháp luật.

TS Nghiêm Xuân Mừng, Khoa Quản lý phát triển xã hội, Học viện Hành chính và Quản trị công (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh).

Trong khi đó, văn hóa tuân thủ pháp luật có phạm vi rộng hơn. Đó không chỉ là một hành vi mà là cả một hệ thống các giá trị, chuẩn mực ứng xử, ý thức tự giác và thói quen tôn trọng, chấp hành pháp luật của mỗi cá nhân, tổ chức trong đời sống xã hội.

Điểm quan trọng là văn hóa tuân thủ pháp luật phải được hình thành trong cộng đồng qua một quá trình lâu dài. Nếu tuân thủ pháp luật mang tính bắt buộc, không tuân thủ sẽ bị xử lý, thì văn hóa tuân thủ pháp luật hướng tới việc mỗi người hình thành ý thức tự giác, coi việc chấp hành pháp luật là một chuẩn mực ứng xử của mình.

Vì vậy, có thể nói văn hóa tuân thủ pháp luật không chỉ là việc chấp hành pháp luật mà là một khái niệm rộng hơn, bao quát hơn.

Trong lịch sử và đời sống xã hội Việt Nam, bên cạnh pháp luật còn tồn tại nhiều hệ thống chuẩn mực khác như phong tục, tập quán, lệ làng, đạo đức và các quy ước cộng đồng. Theo ông, những chuẩn mực này có mối quan hệ như thế nào với việc xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật hiện nay?

- Trong cộng đồng người Việt, đời sống văn hóa ở nông thôn gắn rất chặt với phong tục, tập quán. Trong lịch sử, nhiều phong tục được truyền khẩu và sau này được văn bản hóa thành hương ước, quy ước của làng. Điều đó tạo cho người dân ý thức tuân thủ những chuẩn mực đạo đức, phong tục, tập quán và quy định của cộng đồng.

Có thể nói, đây là cả một bề dày và chiều sâu văn hóa. Người Việt Nam đã quen sống trong cộng đồng làng xã và quen với việc chấp hành những luật lệ, hương ước, quy định của làng. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, chuẩn mực của một công dân phải là chấp hành pháp luật của Nhà nước.

Trong xã hội truyền thống, do trình độ dân trí, điều kiện học hành và công tác tuyên truyền còn hạn chế, từng tồn tại tình trạng mà một số nhà nghiên cứu gọi là “mù luật, nhờn luật”. Thậm chí, có những người lợi dụng sự thiếu hiểu biết pháp luật của người dân để lách luật, thực hiện những hành vi tiêu cực và trục lợi.

Vì vậy, trong xã hội hiện đại, chúng ta phải xác lập rõ mối quan hệ giữa phong tục, tập quán và pháp luật. Trước hết, đó có thể là mối quan hệ tương hỗ, trong đó những phong tục, tập quán tốt đẹp có thể bổ sung và hỗ trợ cho pháp luật.

Pháp luật có tính khái quát cao, không thể bao quát mọi tình huống đặc thù tại từng địa phương. Các quy ước, hương ước phù hợp có thể cụ thể hóa pháp luật vào đời sống, chẳng hạn trong việc gìn giữ nguồn nước, bảo vệ rừng cộng đồng, quản lý nghĩa trang dòng họ...

Bên cạnh đó, những giá trị cộng đồng còn có thể góp phần giảm tải cho hệ thống tư pháp. Những tranh chấp dân sự nhỏ, mâu thuẫn gia đình hoặc xóm giềng có thể được giải quyết thông qua hòa giải ở cơ sở, dựa trên tình làng nghĩa xóm và những phong tục phù hợp. Qua đó, duy trì sự hòa thuận mà không nhất thiết phải đưa mọi vụ việc ra tòa án.

Quan trọng hơn, khi các quy định pháp luật được lồng ghép với những phong tục, tập quán tốt đẹp như tinh thần tương thân tương ái, kính trên nhường dưới, người dân có thể chấp hành một cách tự nguyện thay vì chỉ đối phó với việc xử phạt.

Văn hóa luôn vận động cùng sự phát triển của xã hội. Trong bối cảnh chuyển đổi số, mạng xã hội và những thay đổi nhanh chóng trong giao tiếp, kinh doanh, tiêu dùng, theo ông, văn hóa tuân thủ pháp luật của người Việt đang đứng trước những thách thức nào, thưa ông?

- Văn hóa luôn vận động và biến đổi. Đó là quy luật của mọi xã hội. Với văn hóa tuân thủ pháp luật, chúng ta đang phải đối mặt với những thách thức mang tính bước ngoặt khi ranh giới giữa thế giới thực và không gian mạng ngày càng bị xóa nhòa.

Sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ tạo ra những khoảng trống cả trong nhận thức của người dân lẫn hạ tầng quản lý. Trước hết là nhận thức về sự ẩn danh và tự do ngôn luận trên internet. Một bộ phận người dùng mạng xã hội vẫn có tâm lý cho rằng internet là môi trường ảo, ẩn danh nên có thể tự do phát ngôn mà không phải chịu trách nhiệm pháp lý. Đây là nhận thức cần phải thay đổi.

Không gian mạng không phải là nơi đứng ngoài pháp luật. Công nghệ hiện nay cho phép xác định danh tính của người sử dụng, vì vậy không thể nghĩ rằng phát ngôn trên mạng thì có thể tùy tiện.

Một thách thức khác là vấn đề quyền riêng tư và an ninh mạng. Tình trạng xúc phạm danh dự, nhân phẩm, bạo lực mạng, chia sẻ thông tin sai sự thật, tin giả hoặc làm lộ, lọt thông tin cá nhân vẫn diễn ra. Ý thức tự giác tuân thủ các quy định về an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân cần tiếp tục được nâng cao.

Cùng với đó là sự gia tăng của tội phạm công nghệ cao và những vấn đề phát sinh trong kinh tế số. Các hình thức lừa đảo trực tuyến như chiếm đoạt tài khoản, giả danh cơ quan chức năng, tín dụng đen trên mạng ngày càng tinh vi, khiến người dân dễ “sập bẫy” do thiếu kỹ năng nhận diện.

Trong kinh tế số, thương mại điện tử, livestream bán hàng phát triển nhanh nhưng ý thức tuân thủ pháp luật về thuế, sở hữu trí tuệ, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở một bộ phận người kinh doanh còn hạn chế. Tình trạng kinh doanh hàng giả, hàng nhái, trốn thuế trên các nền tảng xuyên biên giới cũng diễn biến phức tạp.

Đáng chú ý là tâm lý đám đông trên mạng. Khi một hành vi vi phạm được thực hiện bởi rất nhiều người mà chưa bị xử lý, cá nhân rất dễ bị cuốn theo và dần bình thường hóa hành vi sai trái.

Cuối cùng là khoảng cách giữa tốc độ phát triển của công nghệ và khung pháp lý. Những vấn đề mới như trí tuệ nhân tạo, tài sản số, tiền mã hóa đặt ra những “vùng xám” pháp lý. Khi chưa có quy định điều chỉnh rõ ràng, người dân có thể thiếu cơ sở để định hình hành vi, dẫn đến vô tình vi phạm hoặc cố ý trục lợi từ những kẽ hở của công nghệ.

Vậy theo ông, làm thế nào để pháp luật thực sự “thấm” vào đời sống, trở thành chuẩn mực văn hóa và hành vi tự giác của mỗi người, thay vì chỉ được chấp hành khi có kiểm tra, giám sát hoặc chế tài?

- Nếu chỉ kiểm tra, xử phạt thì đó mới chỉ là sự đối phó. Nhưng để hình thành văn hóa, chúng ta phải làm cho người dân hình thành được thói quen tuân thủ pháp luật. Chế tài và tính bắt buộc là cần thiết trong quá trình hình thành thói quen. Khi hành vi đúng được lặp lại và thói quen được hình thành, con người sẽ chuyển từ trạng thái bắt buộc sang tự giác.

Tuy nhiên, để pháp luật thấm dần vào đời sống, bên cạnh xử phạt phải có nhiều giải pháp đồng bộ.

Trước hết là bình dân hóa và số hóa các quy định pháp luật. Chúng ta cần “dịch” luật sang ngôn ngữ gần gũi, dễ hiểu, biến những quy định phức tạp thành thông điệp ngắn gọn, dễ nhớ; sử dụng truyện tranh, podcast, video ngắn trên các nền tảng mạng xã hội để truyền tải pháp luật.

Thứ hai là cá nhân hóa nội dung tuyên truyền. Người dân ở đâu, làm nghề gì thì cần được tiếp cận những quy định pháp luật gắn trực tiếp với lĩnh vực của mình. Nông dân cần hiểu pháp luật về đất đai, hợp tác xã; tài xế cần nắm các quy định về giao thông; người kinh doanh online cần hiểu quy định về quản lý thuế...

Không nên tuyên truyền dàn trải toàn bộ một đạo luật mà cần lựa chọn những nội dung thiết thực với từng nhóm đối tượng. Khi pháp luật gắn với đời sống, người dân sẽ dễ hiểu và dễ thực hiện hơn.

Cùng với đó, phải tận dụng mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) để phát triển các trợ lý ảo, hệ thống giải đáp pháp luật tự động, giúp người dân tra cứu quyền lợi và nghĩa vụ của mình mọi lúc, mọi nơi một cách nhanh chóng.

Pháp luật cũng cần được đưa vào đời sống thông qua trải nghiệm thực tế, như học qua tình huống, mô hình hóa tòa án giả định; đồng thời giáo dục công dân và ý thức thượng tôn pháp luật cần được hình thành từ sớm, thông qua những hoạt động phù hợp với lứa tuổi.

Chúng ta cần hình thành những thói quen như xếp hàng, không vứt rác bừa bãi, tôn trọng không gian của người khác ngay từ nhỏ. Thói quen không thể hình thành trong một sớm một chiều.

Một yêu cầu quan trọng khác là phải thực thi pháp luật nghiêm minh, công bằng và thấu tình, đạt lý. Trước hết, những người thực thi pháp luật phải là những người thượng tôn pháp luật. Cán bộ, công chức, cảnh sát phải nghiêm túc tuân thủ pháp luật, bởi sự minh bạch, không tham nhũng và thái độ phục vụ của chính quyền chính là tấm gương để người dân tin tưởng và noi theo. Nếu người đại diện cho pháp luật, thực thi pháp luật mà chính mình lại vi phạm thì rất khó yêu cầu người dân tuân thủ.

Chế tài cũng phải đủ mạnh nhưng công bằng, không có vùng cấm, không có ngoại lệ. Khi người dân thấy mọi hành vi vi phạm đều được xử lý công bằng, họ sẽ tự điều chỉnh hành vi.

Quan trọng hơn, phải kết hợp chặt chẽ giữa pháp luật và đạo đức. Tuân thủ pháp luật không chỉ để không bị phạt. Nếu chỉ để không bị phạt thì đó vẫn là đối phó. Tuân thủ pháp luật phải trở thành biểu hiện của một người có văn hóa, có trách nhiệm với gia đình và cộng đồng.

Trân trọng cảm ơn ông!