Xỏ Nặm Phạ: Lễ 'xin nước trời' độc đáo của người Thái xứ Nghệ

Ông Lô Văn Vinh - Người có uy tín, Trưởng bản Khục Ích tham gia luyện tập chuẩn bị cho lễ phục dựng Xỏ Nặm Phạ ở xã Châu Lộc. Ảnh: CSCC

Trong tiếng Thái, “nặm” là nước, “phạ” là trời. “Xỏ Nặm Phạ” có nghĩa là “xin nước trời”. Chỉ ba từ ngắn gọn nhưng chứa đựng cả một quan niệm sống của cư dân nông nghiệp: Con người phụ thuộc vào thiên nhiên và luôn mong trời đất thuận hòa để ruộng đồng có nước, cây cối sinh sôi, bản làng bình yên.

Lời “xin nước trời” từ ký ức bản làng

Châu Lộc là xã miền núi đặc biệt khó khăn ở phía Tây Nghệ An, được thành lập trên cơ sở hợp nhất xã Liên Hợp và xã Châu Lộc. Toàn xã có 8 xóm, bản, hơn 7.200 người thuộc 3 dân tộc: Kinh, Thái, Thổ, trong đó người Thái chiếm khoảng 89%.

Từ bao đời nay, cuộc sống của người dân gắn với ruộng nước, nương rẫy, sông suối và rừng. Bởi vậy, nước và thời tiết luôn giữ vị trí đặc biệt trong sản xuất và đời sống tinh thần.

Khi hạn hán kéo dài, ruộng đồng khô cạn, cây cối héo úa, người Thái tổ chức tục cầu mưa - “Xỏ Nặm Phạ”, để gửi gắm ước vọng về nguồn nước và một mùa vụ thuận lợi.

Theo tư liệu về tục cầu mưa của người Thái ở vùng huyện Quỳ Hợp cũ (xã Châu Lộc thuộc huyện Quỳ Hợp cũ), nghi lễ mang đậm tính cộng đồng. Người già, người trẻ, đàn ông, phụ nữ cùng tập hợp thành đoàn, đi từ nhà này sang nhà khác trong bản, cất lên những bài đồng dao cầu mưa bằng tiếng Thái.

Người dân tham gia chuẩn bị lễ cho lễ phục dựng nghi lễ Xỏ Nặm Phạ. Ảnh: CSCC

Những lời hát, câu cầu chúc được trao gửi từ nhà này sang nhà khác, cùng hướng đến một mong ước chung: Trời cho mưa xuống, ruộng đồng đủ nước, mùa màng tươi tốt, gia súc sinh sôi, bản làng no ấm.

Ở Châu Lộc hôm nay, ký ức về tục cầu mưa vẫn được những người cao tuổi, nghệ nhân và người am hiểu văn hóa lưu giữ qua lời kể.

Theo chia sẻ của ông Lô Văn Vinh, Người có uy tín, Trưởng bản Khục Ích: "Chúng tôi rất phấn khởi khi chính quyền phục dựng và bảo tồn Xỏ Nặm Phạ. Như vậy, bản sắc tốt đẹp của đồng bào Thái sẽ được trao truyền tốt hơn trong đời sống hiện nay".

Điều đáng chú ý là việc phục dựng Xỏ Nặm Phạ không chỉ dừng ở một ngày trình diễn. Theo kế hoạch, trong tháng 9/2026, các hoạt động khảo sát, thu thập tư liệu, tập huấn, truyền dạy kỹ năng thực hành nghi lễ, nghi thức, trò chơi, trình diễn dân gian được triển khai đồng bộ tại xã Châu Lộc.

Năm nghệ nhân và khoảng 80 học viên người Thái sẽ tham gia. Trong đó có các thầy cúng, thầy mo, người biết thổi khèn, sáo, hát nhuôn, lăm Thái, người dệt thổ cẩm và những người có khả năng thực hành các nội dung văn hóa liên quan đến lễ hội.

Phụ nữ dân tộc Thái tập luyện múa để biểu diễn trong nghi lễ Xỏ Nặm Phạ. Ảnh: CSCC

Tham gia phục dựng Xỏ Nặm Phạ, Nghệ nhân Đinh Thị Minh Nguyệt, ở xã Quế Phong, tỉnh Nghệ An cho biết: Việc phục dựng và thực hành nghi lễ trong đời sống hàng ngày sẽ làm phong phú hơn đời sống tinh thần của cả cộng đồng, đồng thời để thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội, về gốc rễ sâu bền của văn hóa mà cha ông đã từng gìn giữ.

Không để di sản chỉ còn trong ký ức

Với người Thái, Xỏ Nặm Phạ không đơn thuần là một nghi lễ cầu mưa.

Đó là cách cộng đồng thể hiện sự tôn trọng đối với thiên nhiên, gửi gắm ước vọng về một cuộc sống đủ đầy. Trong những lời cầu mưa là hình ảnh ruộng đồng cần nước, cây lúa cần mưa, vật nuôi cần nguồn thức ăn và con người mong một năm bình an.

Lễ hội còn chứa đựng một giá trị khác: Sự gắn kết cộng đồng.

Không có sự tách biệt giữa người thực hành và người xem. Người già truyền lại cho người trẻ; nghệ nhân truyền dạy cho những người kế tục. Tiếng Thái, lời hát, dân ca, dân vũ, nhạc cụ, trang phục và những trò chơi dân gian cùng hiện diện trong một không gian văn hóa chung.

Ông Nguyễn Tất Kiên, Chủ tịch UBND xã Châu Lộc cho biết: Chúng tôi xác định cộng đồng là chủ thể của quá trình bảo tồn. Ở đó, các già làng, trưởng bản, thầy mo, thầy cúng, Người có uy tín, nghệ nhân và những người am hiểu văn hóa Thái được gặp gỡ, trao đổi để thống nhất cách thức phục dựng nghi lễ. Mục tiêu được đặt ra là giữ được những giá trị gốc, hạn chế sân khấu hóa và tránh làm biến đổi bản chất của lễ hội.

Ông Lô Văn Vinh - Người có uy tín, Trưởng bản Khục Ích hướng dẫn người dân tham gia phục dựng nghi lễ Xỏ Nặm Phạ. Ảnh: CSCC

Trong danh sách 80 học viên, nhiều người trẻ cũng được lựa chọn để tiếp nhận những tri thức mà các thế hệ trước đã gìn giữ. Đây được xem là một trong những yếu tố quan trọng để di sản không dừng lại ở một cuộc trình diễn, mà có thể tiếp tục sống trong cộng đồng.

Xỏ Nặm Phạ vì thế không chỉ là câu chuyện “xin nước trời”.

Đó còn là câu chuyện về cách một cộng đồng tìm lại ký ức văn hóa của chính mình, đưa những giá trị từng gắn với đời sống bản làng trở lại với thế hệ hôm nay.

Từ lời cầu mưa của người xưa đến không gian văn hóa hôm nay, thông điệp của Xỏ Nặm Phạ vẫn nguyên vẹn: Mong trời đất thuận hòa, ruộng đồng đủ nước, cây cối sinh sôi, gia đình hạnh phúc, bản làng đoàn kết và cuộc sống ngày càng no ấm.