Xử lý rác thải nông thôn: Đồng thuận xã hội – “chìa khóa vàng” cho sự phát triển bền vững

Đô thị  hóa nông thôn - "đô thị hóa về lượng rác thải"

Thực tiễn cho thấy đô thị hóa nông thôn mang lại những bước tiến nhảy vọt về cơ sở hạ tầng, thu nhập và mức sống của người dân.

Song, nghịch lý gay gắt nhất đang hiện hữu tại các vùng quê hiện nay chính là việc không gian nông thôn nhanh chóng bị "đô thị hóa về lượng rác thải" nhưng lại tụt hậu nghiêm trọng về năng lực thu gom, công nghệ xử lý và tư duy quản trị sinh thái.

Nếu như rác thải truyền thống ở làng quê trước đây chủ yếu là chất hữu cơ dễ phân hủy, có khả năng tự tuần hoàn khép kín trong hệ sinh thái tự nhiên, thì nay, làn sóng tiêu dùng công nghiệp đã và đang "bủa vây" không gian sinh tồn này bằng vô số bao bì nhựa dùng một lần, hóa chất bảo vệ thực vật, rác thải điện tử và hàng loạt tạp chất khó phân hủy sinh học.

Trong phương thức sản xuất nông nghiệp truyền thống, rác thải hữu cơ phần lớn được khép kín một cách hài hòa trong chu trình tuần hoàn "trồng trọt - chăn nuôi - sinh hoạt". Phụ phẩm nông nghiệp tự nhiên trở thành thức ăn cho gia súc, gia cầm hoặc được ủ thành phân bón hữu cơ trả lại dưỡng chất cho đất; tro bếp bón ruộng giúp cân bằng độ pH.

Tuy nhiên, sự thâm nhập mạnh mẽ của kinh tế thị trường cùng lối sống tiêu thụ một chiều đã cắt đứt chu trình biện chứng đó. Các vật chất phế thải giờ đây trở thành những yếu tố "ngoại lai", vượt quá giới hạn chịu tải và khả năng tự làm sạch của môi trường tự nhiên.

Hệ quả tất yếu là các bãi rác tự phát mọc lên dày đặc, bám dọc theo các trục đường liên thôn, lấp đầy bờ mương tưới tiêu và xâm lấn những ao hồ truyền thống, trực tiếp tạo ra những "điểm đen" nhức nhối trong đời sống dân sinh.

Song song với đó, sự chuyển dịch từ kinh tế tiểu nông sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa diễn ra với tốc độ nhanh hơn rất nhiều so với năng lực thích ứng của hệ thống thiết chế quản lý môi trường cấp cơ sở.

Thực trạng này đẩy các xã, thôn vào tình thế tiến thoái lưỡng nan: hoặc ngậm ngùi duy trì mô hình tổ vệ sinh tự quản cổ điển vốn đã hoàn toàn bất lực trước rác thải nhựa, hoặc bị động chờ đợi sự "giải cứu" từ mô hình dịch vụ môi trường đô thị trong khi nguồn lực tài chính, phương tiện chuyên dụng và nhân lực tại chỗ chưa thể đáp ứng kịp thời.

"Đô thị nửa vời" khiến xã Lạc Phượng có rác thải nhựa khó phân hủy chiếm hơn 35%

Dưới tác động mạnh mẽ của công nghiệp hóa, sự hiện diện của các khu, cụm công nghiệp liền kề đã biến xã Lạc Phượng, thành phố Hải Phòng, thành thỏi nam châm thu hút hàng vạn lao động tự do đổ về.

Sự bùng nổ của hệ thống nhà trọ công nhân, hàng quán và dịch vụ thương mại tự phát đã làm thay đổi hoàn toàn cơ cấu kinh tế địa phương. Tỷ trọng kinh tế thuần nông nay sụt giảm mạnh, chỉ còn chiếm dưới 15%, nhường chỗ cho hình thái "đô thị nửa vời".

Tại đây, mật độ dân cư và lối sống mang đậm tính tiêu thụ của thị dân đô thị, nhưng hạ tầng kỹ thuật và tư duy ứng xử với môi trường vẫn mang nặng "tâm thức nông thôn".

Hệ quả trực tiếp là khối lượng rác thải sinh hoạt phát sinh hàng ngày vọt lên mức báo động, dao động từ 18 đến 22 tấn/ngày đêm. Đáng lo ngại hơn, trong số đó có tới hơn 35% là rác thải nhựa khó phân hủy và rác thải hỗn hợp từ các khu nhà trọ, vượt ra ngoài tầm kiểm soát của các quy trình thu gom thủ công.

"Đô thị nửa vời" khiến xã Lạc Phượng có hơn 35% là rác thải nhựa khó phân hủy chiếm và rác thải hỗn hợp từ các khu nhà trọ. Ảnh minh họa.

Đánh giá một cách khách quan, công tác quản lý rác thải tại xã Lạc Phượng thời gian qua không phải không có những điểm sáng đáng ghi nhận. Một số khu vực dân cư duy trì rất tốt các mô hình bảo vệ môi trường do Hội Nông dân và Hội Phụ nữ phát động, tiêu biểu như phong trào phân loại và ủ rác hữu cơ thành phân bón tại gia đình.

Đặc biệt, mô hình nuôi ruồi lính đen để xử lý rác thải hữu cơ từng phát triển rất mạnh ở khu vực Quang Trung cũ, mang lại hiệu quả kép khi vừa giải quyết bài toán môi trường, vừa tạo nguồn thức ăn chăn nuôi giá trị cao.

 Bên cạnh đó, các mô hình dân vận khéo như "tiếng kẻng môi trường" tại khu vực Cộng Lạc cũ đã góp phần hình thành nếp sống văn minh, nhắc nhở người dân tập kết rác đúng giờ và hạn chế sử dụng túi nilon.

Dẫu vậy, những nỗ lực tự phát và phân tán này vẫn chưa đủ sức chống chịu trước sức ép của sự gia tăng cơ học về dân số và sự đứt gãy về hạ tầng. Các điểm tập kết, bãi trung chuyển rác vốn được thiết kế cho quy mô dân số của các đơn vị hành chính cũ nay đồng loạt rơi vào tình trạng quá tải cục bộ.

 Điển hình nhất là bãi rác tập trung tại xứ đồng Ao Tiên (thuộc thôn An Tứ) với diện tích hàng nghìn mét vuông. Bãi rác này đã quá tải nghiêm trọng từ nhiều năm nay, rác thải chất thành núi lộ thiên, phát tán mùi hôi nồng nặc trong bán kính từ 1- 2km, sinh sôi ruồi muỗi và đe dọa trực tiếp đến tầng chứa nước ngầm sinh hoạt của hàng trăm hộ dân xung quanh.

 Bên cạnh đó, thói quen sinh hoạt cũ kĩ vẫn bám rễ sâu trong một bộ phận cộng đồng; tình trạng tự ý đốt rác sinh hoạt hở lộ thiên gây khói bụi độc hại, hay việc vứt rác, xả thải bừa bãi xuống hệ thống kênh mương, sông ngòi (đặc biệt là lưu vực sông Cửu Yên, sông Cửu An) vẫn lác đác xảy ra, làm ách tắc dòng chảy và hủy hoại hệ sinh thái thủy sinh.

Cần thể chế hóa trong xử lý rác để giảm khủng hoảng môi trường

Do mới sáp nhập, sự thiếu đồng bộ trong quy chế quản lý, khi mà các quy định về thời gian thu gom, mức đóng góp phí vệ sinh chưa được thống nhất toàn xã Lạc Phượng, cùng đội ngũ thu gom chủ yếu vẫn là các tổ tự quản với xe đẩy tay thô sơ, càng làm cho bức tranh môi trường thêm phần ảm đạm.

Đỉnh điểm của sự xung đột môi trường này bộc lộ rõ nét qua hội chứng tâm lý NIMBY (Not in my backyard - đâu cũng muốn sạch, nhưng đừng đặt bãi rác gần nhà tôi) khi chính quyền xã Lạc Phượng bắt tay vào triển khai đề án quy hoạch điểm trung chuyển rác tập trung mới đạt chuẩn để tiến hành đóng cửa vĩnh viễn bãi rác cũ tại xứ đồng Ao Tiên.

Kế hoạch này vấp phải sự phản ứng dè dặt, thiếu hợp tác từ người dân sinh sống gần khu vực quy hoạch mới. Việc tạm ngưng tập kết rác tại bãi Ao Tiên trong thời gian chờ xây dựng hạ tầng thay thế đã từng gây ra hệ lụy ùn ứ rác cục bộ tại hơn 10 điểm tập kết tạm dọc các tuyến đường liên thôn, đẩy địa phương vào tình huống khủng hoảng môi trường quy mô nhỏ.

Thực tiễn lúng túng đó chỉ ra một mệnh lệnh tất yếu: để hướng tới xây dựng cảnh quan xã Lạc Phượng "Sáng - Xanh - Sạch - Đẹp", đáp ứng trọn vẹn các tiêu chí khắt khe của quá trình xây dựng nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu, đòi hỏi một chiến lược quản trị đồng bộ, bài bản và khép kín.

Trong đó, giải pháp khoa học và triệt để nhất hiện nay là bắt buộc thực hiện phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn. Phân loại tại nguồn không đơn thuần là một thao tác cơ học, mà là khâu đột phá chiến lược, là nút thắt cần tháo gỡ để giảm thiểu từ 50-60% khối lượng rác thải phải vận chuyển đi xử lý tập trung.

Rác thải sinh hoạt cần được phân định rõ ràng ngay từ không gian bếp của mỗi gia đình. Đối với rác hữu cơ dễ phân hủy (thức ăn thừa, rau củ hỏng, lá cây), cần khuyến khích nhân dân ủ men vi sinh trong thùng xốp hoặc đào hố tại vườn để tạo phân bón compost, đưa vật chất trở lại chu trình sinh thái tự nhiên.

Đối với rác tái chế (vỏ lon, chai nhựa, giấy carton), cần lưu giữ riêng biệt để chuyển giao cho các cơ sở thu mua phế liệu, bước đầu hình thành mô hình kinh tế tuần hoàn ở cấp độ vi mô. Phần rác vô cơ và rác thải khác (túi nilon, đồ nhựa dùng một lần, sành sứ) sẽ được thu gom vào túi buộc kín để xe chuyên dụng chuyển đi.

Tại những khu vực dân cư thưa thớt, cách xa trục đường chính chưa có tuyến thu gom triệt để, có thể linh hoạt hướng dẫn người dân xây dựng bể chứa hoặc lò đốt rác mini bằng gạch đúng tiêu chuẩn kỹ thuật tại góc vườn nhằm xử lý lượng rác vô cơ không tái chế theo định kỳ, kiên quyết chấm dứt thói quen đốt hở lộ thiên gây phát tán độc tố dioxin và furan vào không khí.

Hơn thế nữa, do xã Lạc Phượng vẫn duy trì sản xuất nông nghiệp, việc kiểm soát chặt chẽ rác thải đặc thù mang tính độc hại cao như vỏ bao bì thuốc bảo vệ thực vật cần được thể chế hóa. Tuyệt đối nghiêm cấm hành vi vứt bỏ tràn lan loại rác này ra đồng ruộng, ao hồ; thay vào đó, cần quy hoạch xây dựng các bể chứa chuyên dụng bằng bê tông tại các xứ đồng để lưu chứa và định kỳ phối hợp với cơ quan có thẩm quyền đưa đi tiêu hủy an toàn.

Tuy nhiên, mọi giải pháp kỹ thuật sẽ chỉ nằm trên giấy nếu thiếu đi cơ sở hạ tầng đồng bộ và một hệ thống thu gom mang tính chuyên nghiệp. Cấp ủy, chính quyền địa phương cần gấp rút củng cố, chuyển đổi các tổ vệ sinh môi trường tự quản cấp thôn sang mô hình Hợp tác xã hoặc Tổ dịch vụ môi trường chuyên nghiệp; đẩy mạnh xã hội hóa nhằm trang bị phương tiện cơ giới chuyên dụng thay cho sức người.

 Đồng thời, cần khẩn trương rà soát, đóng cửa các bãi rác tự phát, đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện điểm trung chuyển rác tập trung mới; chủ động ký kết hợp đồng với các đơn vị môi trường đô thị để vận chuyển rác thải về nhà máy xử lý cấp huyện/tỉnh áp dụng công nghệ đốt rác phát điện tiên tiến.

Trong giai đoạn chuyển tiếp đầy khó khăn này, việc linh hoạt sử dụng ngân sách mua sắm chế phẩm sinh học phun khử mùi thường xuyên, huy động máy xúc san gạt và nén ép rác tại các bãi tạm là biện pháp can thiệp kỹ thuật cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Công nghệ hiện đại vẫn cần sự đồng thuận của người dân

Đi xa hơn các yếu tố kỹ thuật, bài học lý luận và thực tiễn sâu sắc nhất được đúc kết từ quá trình giải quyết khủng hoảng rác thải tại xã Lạc Phượng chính là: công nghệ hiện đại hay nguồn lực tài chính dồi dào chỉ đóng vai trò là điều kiện cần; sự đồng thuận của nhân dân mới thực sự là điều kiện đủ, là "chìa khóa vàng" mở ra sự phát triển bền vững.

Sự đồng thuận xã hội tuyệt đối chính là chất keo kết dính mọi nguồn lực, mở ra hướng đi bền vững thiết thực, kiến tạo nên không gian sống xanh - sạch - đẹp. Ảnh minh họa.

Sự thành bại của chiến lược quản lý môi trường được quyết định ngay từ thói quen sinh hoạt và ý thức tự giác của mỗi người dân trong chính ngôi nhà của mình. Nhờ việc minh bạch hóa thông tin thông qua hệ thống loa truyền thanh cơ sở và các nhóm liên lạc trực tuyến, chính quyền xã Lạc Phượng đã kiên trì giải thích lộ trình quy hoạch, phân tích rõ tác hại của ô nhiễm môi trường đối với sức khỏe các thế hệ tương lai.

Từ chỗ hoài nghi và phản đối, tỷ lệ đồng thuận của nhân dân khi lấy ý kiến đã đạt mức trên 92%. Đây là minh chứng rõ nét cho thấy, khi thông tin minh bạch, lợi ích chung được đặt lên hàng đầu, ý thức cộng đồng sẽ chuyển hóa thành sức mạnh vật chất.

Hơn 75% số hộ gia đình trên địa bàn xã đã chủ động ký cam kết thực hiện phân loại rác và tự ủ rác hữu cơ bằng chế phẩm sinh học, giúp giảm tải gần một nửa khối lượng rác phải vận chuyển về bãi tập trung.

Thành quả này khẳng định vai trò không thể thay thế của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội trong việc lan tỏa các phong trào như "Nhà sạch, vườn mẫu", "Ngày thứ Bảy xanh", đồng thời đưa tiêu chí bảo vệ môi trường vào quy chế bình xét "Gia đình văn hóa", "Thôn văn hóa" hàng năm.

 Đi liền với công tác giáo dục, thuyết phục, việc thiết lập kỷ cương thông qua các chế tài xử phạt nghiêm minh là mảnh ghép cuối cùng để hoàn thiện hệ thống quản lý. Việc lắp đặt camera an ninh tại các "điểm nóng" và kiên quyết phạt hành chính các trường hợp vứt rác, xả thải sai quy định vừa mang tính răn đe, vừa thiết lập lại tính tôn nghiêm của các quy ước bảo vệ môi trường.

Giải quyết tận gốc vấn đề rác thải sinh hoạt không thể chỉ dựa dẫm vào việc rót vốn xây dựng hạ tầng, mà sâu xa hơn là một cuộc cách mạng về tư duy quản trị, nhằm đánh thức đạo đức sinh thái và gắn kết chặt chẽ ý chí của hệ thống chính trị với lòng dân.

Sự đồng thuận xã hội tuyệt đối chính là chất keo kết dính mọi nguồn lực, mở ra hướng đi bền vững thiết thực, góp phần trực tiếp kiến tạo nên không gian sống xanh - sạch - đẹp, đưa phong trào xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu đi vào chiều sâu và thực chất trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.