Xuân Bính Ngọ: Nhớ những câu chuyện về Bác Hồ với 'Thiên lý mã' tại Chiến khu Việt Bắc

Hình ảnh Bác Hồ, mái tóc bạc phơ, ung dung trên yên ngựa đã trở thành biểu tượng sống động cho phong thái giản dị, ý chí sắt đá và tốc độ đưa ra quyết sách của Người trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp.

1. Ngựa - người bạn đường không thể thiếu giữa "Thủ đô gió ngàn"

Thời kỳ kháng chiến chống Pháp 1946 - 1954, Chiến khu Việt Bắc là vùng núi rừng hiểm trở, đường sá đi lại khó khăn, nơi phương tiện cơ giới hầu như không thể sử dụng được. Chính vì thế, ngựa trở thành phương tiện di chuyển nhanh, linh hoạt và thiết yếu nhất. Nó không chỉ giúp rút ngắn thời gian công tác mà còn bảo đảm yếu tố bí mật, tốc độ trong chiến tranh du kích. Và Bác Hồ là người rất thường xuyên sử dụng ngựa trong di chuyển ở chiến khu.

Trong ký ức của chiến sĩ và đồng bào, hình ảnh Bác Hồ ung dung cưỡi ngựa trên những triền đồi, con suối Việt Bắc đã in sâu như biểu tượng của sự giản dị, gần gũi nhưng vẫn toát lên phong thái của một vị lãnh tụ. Bác thường tự cưỡi, không cần người dắt nếu đường an toàn, thể hiện sự độc lập, khỏe khoắn.

Kiệt tác sơn mài "Hồ Chủ tịch qua suối" (hay "Hồ Chủ tịch trên đường đi công tác") của họa sĩ Dương Bích Liên

Con ngựa là "cầu nối" đưa Bác đến các cuộc họp khẩn cấp và các nơi đóng quân bí mật để kịp thời đưa ra các chỉ thị quan trọng, góp phần quyết định chiến thắng, đặc biệt trong Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950. Hình ảnh Bác cưỡi ngựa vượt suối, băng rừng là biểu tượng cho sự kiên quyết, không quản ngại gian khổ của Người trên con đường đấu tranh giải phóng dân tộc.

2. Tấm lòng nhân ái và bài học "tiết kiệm" của Bác thông qua những chú ngựa

Tình cảm và sự chăm sóc đặc biệt của Bác Hồ dành cho những chú ngựa - những "người bạn đường" trung thành - luôn là những câu chuyện cảm động:

- Sự quan tâm tỉ mỉ

Sau những chuyến công tác dài ngày, khi trở về trụ sở chính ở chiến khu, Bác thường tranh thủ tự tay tắm rửa cho chú ngựa, cho chúng ăn uống để nhanh lấy lại sức. Bác cũng luôn nhắc nhở các chiến sĩ cận vệ phải chăm sóc ngựa cẩn thận, không được để chúng đói, mệt. Người thường xuyên hỏi thăm về sức khỏe của chúng.

Qua cách Bác đối xử với con ngựa, ta thấy được tấm lòng nhân ái, tình thương yêu vạn vật của Người. Bác dạy cán bộ phải trân trọng mọi sinh linh, mọi phương tiện phục vụ Cách mạng.

- Bài học tiết kiệm thóc cho tiền tuyến

Nhà nhiếp ảnh Đinh Đăng Định đã ghi lại rất nhiều bức ảnh Bác đi ngựa và chăm sóc ngựa. Ông kể rằng, ngay cả việc đi ngựa, Bác cũng đắn đo khi dùng và chỉ đi khi đi xa và thật cần thiết.

Hồi đầu kháng chiến, thấy anh em mang thóc ra cho ngựa ăn, Bác đã hỏi: "Thóc ở đâu ra nhiều thế? Chúng ta phải để dành gửi ra tiền tuyến chứ". Bác căn dặn đồng chí bảo vệ: "Lần sau các chú ưu ái Bác thì dành một con ngựa thôi, còn chủ yếu ta đi bộ... Bớt được 2 con ngựa là mỗi ngày ta tiết kiệm được hơn chục cân thóc cho tiền tuyến rồi". Từ đó, mỗi lần đi công tác, Bác chỉ cho mang theo một con ngựa. Trên đường đi, Bác luôn kìm cương cho ngựa đi chậm để anh em theo kịp và thỉnh thoảng Bác xuống ngựa đi bộ, để cho những đồng chí mệt cưỡi. Điều này thể hiện triệt để tinh thần "chí công vô tư” và đồng cam cộng khổ với Nhân dân.

Bức tranh của họa sĩ Lê Anh Vân lấy cảm hứng từ câu thơ "Nhớ người những sáng tinh sương. Ung dung yên ngựa trên đường suối reo" trong bài thơ nổi tiếng Việt Bắc của nhà thơ Tố Hữu

- Bức thư nhắc nhở về sự cẩn thận

Sau Chiến dịch Biên giới 1950, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và đồng chí Trần Đăng Ninh đề xuất chuẩn bị xe ôtô để Bác về trụ sở chính ở chiến khu. Nhưng Bác quyết định đi bộ theo đường rừng để thoải mái, thăm đồng bào và tránh máy bay địch. Đồng chí Trần Đăng Ninh chỉ thị Trạm vận tải Cao Bằng chọn một con ngựa tốt.

Tuy nhiên, con ngựa béo, hiền lành ấy lại bị long móng, rồi tuột móng sắt, khiến nó trở thành "ngựa què” đi khập khiễng. Hơn một tuần sau, đồng chí Trần Đăng Ninh nhận được thư của Bác, trong đó Bác "cảm ơn" người đã cho mượn con ngựa què nên "khen" người nuôi con ngựa què ấy.

Câu chuyện về "ngựa què” này đã trở thành lời nhắc nhở sâu sắc: Dù làm việc lớn hay nhỏ đều phải hết sức cẩn thận, chu đáo, phải kiểm tra cụ thể, làm đến nơi đến chốn.

3. Bác Hồ với "Thiên lý mã” trong thi ca và hội họa thời kháng chiến

Tại Chiến khu Việt Bắc trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, hình ảnh Bác Hồ và ngựa đã đi vào những tác phẩm nghệ thuật bất hủ:

Trong thơ ca, nhà thơ Tố Hữu đã ghi lại hình ảnh này trong bài Việt Bắc:

"Nhớ Người những sáng tinh sương

Ung dung yên ngựa trên đường suối reo

Nhớ chân Người bước lưng đèo

Người đi rừng núi trông theo bóng Người".

Hình ảnh Bác chuẩn bị đến mặt trận Bắc Kạn năm 1950 được họa sĩ Đỗ Mạnh Cương thể hiện bằng những khối hình rắn rỏi

Trong hội họa, kiệt tác sơn mài "Hồ Chủ tịch qua suối" (hay "Hồ Chủ tịch trên đường đi công tác") của họa sĩ Dương Bích Liên đã đạt giải thưởng cao nhất trong triển lãm mỹ thuật toàn quốc năm 1980. Tác phẩm khắc họa Bác Hồ và con ngựa núi nhỏ bé, hiền lành của đồng bào các dân tộc thiểu số tặng cho Bác ở Chiến khu Việt Bắc. Nhân vật chính trong tác phẩm là Bác Hồ và con ngựa núi. Họa sĩ Dương Bích Liên dựng lên một không gian núi rừng, trời nước bao la, Bác Hồ và con ngựa núi hòa nhập vào một khối nhỏ chắc, thân thiện và đắc địa. Cử chỉ âu yếm của Bác với con ngựa cho người xem một cảm thức sâu xa về tấm lòng nhân hậu của vị cha già dân tộc, ta nghe như có tiếng thì thầm của Bác với con ngựa, người bạn đường cùng Bác vượt qua những chặng đường dài công tác của một thời chiến khu gian khổ.

Họa sĩ Lê Anh Vân lấy cảm hứng từ câu thơ của Tố Hữu, và họa sĩ Đỗ Mạnh Cương cũng đã thể hiện hình ảnh Bác chuẩn bị đến mặt trận Bắc Kạn năm 1950 bằng những khối hình rắn rỏi.

Hình ảnh con ngựa gắn liền với Bác Hồ ở Chiến khu Việt Bắc là một bức tranh lịch sử tuyệt đẹp về sự giản dị, nhân ái, và tinh thần Cách mạng tiến công. Nhân dịp Xuân Bính Ngọ 2026, chúng ta hãy học tập tinh thần: Tốc độ (đổi mới và phát triển), Trung thành (với lý tưởng và dân tộc), và Vững bước (vượt qua mọi thách thức). Chúc đất nước ta một năm mới với tinh thần "Thiên lý mã”, gặt hái nhiều thành công, tiếp tục vững bước trên con đường Bác đã chọn.

TS. HUỲNH ĐỨC THIÊN