Xuân Quang ngày ấy - bây giờ

Những cựu dân quân Trung đội Gia Sàng gặp nhau tháng 5-2026.

“Tọa độ lửa” trong chiến tranh

Xã Gia Sàng trước đây (phường Gia Sàng ngày nay) là địa phương đông dân ở cửa ngõ phía Nam TP. Thái Nguyên, giữ vị trí quan trọng về giao thông và công nghiệp thời kỳ ấy. Trong những năm chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, Gia Sàng là mục tiêu đánh phá ác liệt. Theo tư liệu lịch sử, từ cuối năm 1965 đến tháng 3-1968, Gia Sàng hứng chịu hàng chục trận bom, với hàng chục nghìn quả bom các loại...

Thật khó tin là những thanh niên ở “tọa độ lửa” ngày nào, những thanh niên của xóm Xuân Quang, chiến sĩ dân quân thuộc Trung đội Gia Sàng thập kỷ 60 của thế kỷ trước, giờ đều đã xấp xỉ 80, 90 tuổi, vẫn tổ chức gặp nhau thường niên. Mỗi lần gặp nhau là mỗi lần nhắc lại ký ức của một thời ngày nào cũng vang lên tiếng còi báo động. Ban ngày tham gia lao động sản xuất, ban đêm trực chiến, quan sát máy bay, phối hợp cùng bộ đội chống chiến tranh phá hoại.

Ngày 17/10/1965, Mỹ huy động 29 lần máy bay, ném 116 quả bom xuống khu vực cầu Gia Bảy, bắn nhiều loạt rốc két, tên lửa xuống trận địa pháo cao xạ của Trung đoàn Phòng không 210 ở xóm Xuân Quang, xã Gia Sàng, mở đầu cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân vào Thái Nguyên.

Những chàng trai, cô gái tuổi mười tám, đôi mươi ở xóm Xuân Quang, dân quân Trung đội Gia Sàng đã cùng bộ đội Lữ đoàn phòng không 210 tạo nên lưới lửa bảo vệ khu Gang Thép. Trong những dân quân năm ấy ở xóm Xuân Quang có bà Phạm Thị Mùi, sinh năm 1944. Bà nhớ lại và kể trong xúc động: Tham gia dân quân, tôi được học cứu tải thương, lúc ấy vác hòm đạn không biết mệt. Khi tải thương bộ đội trong trận bom ngày 17-10 chúng tôi vừa khóc vừa chạy, ngã lại vùng lên, vì thương các anh quá…

Bà Vũ Thị Túc, sinh năm 1948, chia sẻ: Dân quân chúng tôi cùng đơn vị an táng bộ đội hy sinh như người thân của mình. Sự hy sinh của quân và dân ta trong trận chiến đấu bảo vệ cầu Gia Bảy tháng 10-1965 cho tôi động lực và sức mạnh để hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao khi trở thành bộ đội thông tin sau này.

Xuân Quang là nơi chứng kiến và hứng chịu sự ác liệt của bom đạn trong chiến tranh, cũng là nơi khẳng định tinh thần chiến đấu kiên cường của quân và dân Thái Nguyên qua những cuộc chiến đấu ác liệt. Trong xóm gần như gia đình nào cũng có người tham gia dân quân, TNXP hoặc lên đường nhập ngũ. Nhiều người mẹ tiễn con, người vợ tiễn chồng… và nhiều người không trở lại.

“Địa chỉ đỏ” để các thế hệ tri ân

Đêm Noel năm 1972 là ký ức đau đớn nhất của người dân xóm Xuân Quang. Đó chính là đêm Mỹ ném bom B52 xuống khu vực ga Lưu Xá và các tuyến giao thông huyết mạch quanh Gia Sàng. 62 nóc nhà bị bom Mỹ hủy diệt, gần 100 người dân xã Gia Sàng bị bom Mỹ giết hại. 60 TNXP Đại đội 915 đã anh dũng hy sinh khi đang làm nhiệm vụ giải tỏa hàng hóa chi viện cho chiến trường miền Nam.

Các cựu dân quân xóm Xuân Quang, xã Gia Sàng (nay là phường Gia Sàng) thăm phòng trưng bày tại Khu di tích lịch sử Quốc gia Thanh niên xung phong 915 (bà Nguyễn Thúy Mậu, nguyên Chủ tịch UBND phường Gia Sàng, đứng thứ 2 từ phải sang, mặc áo hoa hàng sau).

Bà Cao Thị Tậm, lúc đó làm công tác phụ nữ xã và thành phố, sau này là Chủ tịch Ủy ban hành chính xã Gia Sàng những năm 1968-1975. Năm nay bà đã gần 90 tuổi, kể rằng: Nhà ông Tùy, ông Vượng hàng xóm không ai còn sống, 7 người thân trong gia đình bà cũng thiệt mạng. Sau trận bom tàn khốc đó, trong khi chưa tìm được bố và các em, bà vẫn phải tổ chức lực lượng đào bới tìm kiếm các TNXP trong căn hầm định mệnh, và những người dân trong xóm bị bom Mỹ vùi lấp. Thi thể tìm thấy cuối cùng sau trận bom chính là cha ruột của bà. Không khí đau thương bao trùm cả Xuân Quang theo ký ức trở về khiến bà bần thần như người có lỗi khi không thể cứu được mọi người.

Đau thương càng làm ngời lên tinh thần bất khuất để nhân dân Gia Sàng thi đua lao động sản xuất trở thành hậu phương vững chắc cho tiền tuyến miền Nam. Nhiều năm liền là địa phương dẫn đầu “thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người” chi viện cho chiến trường đánh Mỹ. Năm 1998, nhân dân và lực lượng vũ trang nhân dân phường Gia Sàng vinh dự được trao tặng Danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

Xuân Quang giờ vẫn là một xóm nhỏ của phường Gia Sàng, nơi nhắc nhớ sự bình yên hôm nay được đánh đổi bằng máu, bằng nước mắt và những sự hy sinh. Nơi đây đã trở thành điểm du lịch lịch sử ý nghĩa của Thái Nguyên với Khu di tích lịch sử Quốc gia TNXP 915…

Cùng với các cựu dân quân Gia Sàng đến tham quan Khu di tích lịch sử Quốc gia - Địa điểm lưu niệm các thanh niên xung phong (TNXP) Đại đội 915, nhân dịp kỷ niệm Ngày sinh của Bác (19/5/1890 - 19/5/2026), bà Nguyễn Thúy Mậu xúc động: Chúng tôi là những người đầu tiên cùng với nhiều lực lượng chức năng trên địa bàn tham gia cứu hộ, lo chôn cất các anh các chị TNXP sau trận bom tàn ác ấy. Đau xót, nhưng cũng đầy tự hào. Nhiều gia đình chúng tôi vẫn đang sinh sống ở xóm Xuân Quang, tổ 8 Gia Sàng này, và chúng tôi năm nào cũng đến di tích dâng hương tưởng nhớ các anh, các chị…

Du khách đến Thái Nguyên hôm nay không chỉ khám phá “Hồ trên núi, Trà trong mây”, rất nhiều người chọn đến Khu di tích lịch sử quốc gia TNXP 915 trong cùng hành trình tri ân, hành trình trở về những tháng ngày lịch sử.