Xuất bản, 'hạ tầng tri thức' của phát triển văn hóa

Với định hướng phát triển công nghiệp văn hóa, thúc đẩy chuyển đổi số và mở rộng không gian sáng tạo, Nghị quyết 80 được xem như “cơ hội ngàn vàng” để xuất bản Việt Nam bứt phá, khẳng định vai trò trong kỷ nguyên kinh tế tri thức.

Nghị quyết số 80-NQ/TW là cơ hội để xuất bản Việt Nam phát triển mạnh mẽ. Ảnh: ITN

Nền tảng quan trọng phát triển trí tuệ và văn hóa

Nghị quyết 80-NQ/TW xác định mục tiêu đến năm 2030 đẩy mạnh phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa và nghệ thuật sáng tạo. Tầm nhìn đến năm 2045, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo sẽ trở thành trụ cột của phát triển bền vững, phấn đấu đóng góp khoảng 9% GDP.

Trong định hướng đó, báo chí và xuất bản được xác định là lực lượng nòng cốt trong công tác tuyên truyền, giáo dục văn hóa, góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam trong xã hội và ra thế giới. Nghị quyết cũng nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh xuất khẩu các sản phẩm, dịch vụ văn hóa, trong đó có xuất bản phẩm truyền thông và đa phương tiện.

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị toàn quốc quán triệt Nghị quyết số 80- NQ/TW, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp; đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ và chuyển đổi số nhằm tạo động lực bứt phá cho phát triển văn hóa. Đồng thời, cần chú trọng bảo vệ bản quyền, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao. Khi thực hiện tốt những nhiệm vụ này, văn hóa không chỉ “giữ gìn bản sắc” mà còn “tạo ra giá trị mới”, đóng góp thiết thực cho tăng trưởng và hình ảnh quốc gia.

Tại Hội nghị triển khai công tác Xuất bản, In và Phát hành xuất bản phẩm năm 2026 diễn ra ngày 9.3 vừa qua, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Phan Tâm cho rằng, trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia có những lĩnh vực không phải lúc nào cũng tạo ra con số tăng trưởng lớn, nhưng lại quyết định chiều sâu của sự phát triển. Xuất bản nằm trong số đó, bởi sách không chỉ là một sản phẩm văn hóa, và xuất bản cũng không chỉ là một ngành kinh tế. Ở nghĩa rộng hơn, xuất bản chính là hạ tầng tri thức của một quốc gia.

Trong kỷ nguyên kinh tế tri thức và chuyển đổi số, vai trò này càng trở nên rõ nét. Những quốc gia có hệ sinh thái xuất bản mạnh thường cũng là những quốc gia có nền khoa học phát triển, có xã hội học tập và sở hữu sức mạnh văn hóa bền vững. Chính vì vậy, theo Thứ trưởng Phan Tâm, khi nói đến sự phát triển của ngành xuất bản hôm nay cũng chính là nói đến nền tảng quan trọng của sự phát triển trí tuệ và văn hóa của đất nước.

Theo Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên, năm 2025 ngành xuất bản vẫn duy trì được nhịp độ tăng trưởng khá cao với khoảng 51.000 xuất bản phẩm, trong đó có 42.000 đầu sách và 9.000 ấn phẩm khác. Tổng số lượng bản sách và ấn phẩm đạt khoảng 543 triệu bản. Đáng chú ý, xuất bản điện tử tiếp tục phát triển mạnh. Trong năm qua, có hơn 5.200 xuất bản phẩm điện tử, thu hút khoảng 35 triệu lượt truy cập, cho thấy xu hướng tiếp cận tri thức trên môi trường số ngày càng phổ biến. Đến nay, 35/52 NXB đã tham gia hoạt động xuất bản điện tử. Tổng doanh thu của lĩnh vực xuất bản đạt khoảng 4.106 tỉ đồng.

Những con số này phản ánh nỗ lực của các NXB trong việc thích ứng với bối cảnh mới. Nhiều đơn vị đã chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, cơ cấu lại danh mục xuất bản phẩm, tập trung vào những nhóm sách có nhu cầu cao và khả năng phát hành lớn.

Đáng chú ý, cơ cấu nội dung sách đang có sự dịch chuyển tích cực. Một số nhóm sách ghi nhận mức tăng trưởng rõ rệt cả về số lượng đầu sách lẫn số bản in, đặc biệt là sách khoa học - công nghệ, kinh tế, văn học và sách văn hóa - xã hội. Điều này phản ánh nhu cầu ngày càng lớn của cộng đồng đối với tri thức chuyên sâu, kỹ năng nghề nghiệp cũng như các giá trị văn hóa nhân văn. Trong lĩnh vực phát hành, các kênh trực tuyến, thương mại điện tử và mạng xã hội ngày càng giữ vai trò quan trọng, mở rộng khả năng tiếp cận của bạn đọc…

Phát triển ngành xuất bản theo hướng tinh gọn, hiện đại

TS Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Sách Thái Hà cho rằng: Nghị quyết 80-NQ/ TW là dấu mốc đặc biệt đối với lĩnh vực văn hóa, khi lần đầu tiên đặt văn hóa ngang tầm với chính trị, kinh tế và xã hội, coi đây là trụ cột và là hệ điều tiết của sự phát triển.

Một điểm khiến ông đặc biệt ấn tượng là quyết định bố trí tối thiểu 2% tổng ngân sách nhà nước cho lĩnh vực văn hóa. Đây được xem là nguồn lực quan trọng để đầu tư cho các hoạt động sáng tạo, trong đó có xuất bản. Từ góc nhìn của doanh nghiệp, TS Nguyễn Mạnh Hùng nhận định, đây chính là “cơ hội ngàn vàng” để phát triển công nghiệp văn hóa và sáng tạo tại Việt Nam.

Hiện nay, quy mô thị trường xuất bản của Việt Nam vẫn còn khá khiêm tốn so với nhiều quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc dư địa phát triển còn rất lớn. Theo TS Nguyễn Mạnh Hùng, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học - công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa; đồng thời xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù cũng như ban hành các quy tắc ứng xử trên không gian số nhằm bảo vệ môi trường văn hóa lành mạnh. Quan trọng hơn, cần chuyển từ tư duy quản lý ngành xuất bản sang tư duy kiến tạo hệ sinh thái tri thức quốc gia: “Không một quốc gia nào có thể trở nên hùng cường nếu nền tảng tri thức yếu. Và nền tảng tri thức bắt đầu từ văn hóa nói chung và văn hóa đọc nói riêng”.

Từ góc độ quản lý ngành, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên cho rằng, trong giai đoạn tới, hoạt động xuất bản cần đặc biệt chú trọng một số yêu cầu cốt lõi. Trước hết là bảo đảm vai trò định hướng tư tưởng và văn hóa trong bối cảnh cạnh tranh thông tin toàn cầu ngày càng mạnh mẽ.

Thứ hai là nâng cao năng lực thích ứng của toàn chuỗi xuất bản - in - phát hành trước những biến động của thị trường và sự thay đổi nhanh chóng của nhu cầu độc giả. Thứ ba là chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng số hóa và đa nền tảng, gắn với việc làm chủ các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng phân phối nội dung số.

Bên cạnh đó, cần chú trọng bảo vệ bản quyền, giữ gìn trật tự thị trường xuất bản, đồng thời nâng cao chất lượng nội dung trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt. Một yêu cầu quan trọng khác là hình thành hệ sinh thái xuất bản hiện đại, kết nối chặt chẽ giữa xuất bản - in - phát hành với các nền tảng số, hệ thống phân phối và các ngành công nghiệp văn hóa khác. Sự liên kết này sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng của xuất bản phẩm, đồng thời mở rộng không gian phát triển cho toàn ngành.

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Phan Xuân Thủy đề nghị các cơ quan quản lý nhà nước sớm thể chế hóa các chủ trương của Đảng sau khi Chỉ thị mới của Ban Bí thư được ban hành. Trong đó, Bộ VHTTDL cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, xây dựng các cơ chế, chính sách đột phá nhằm huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư cho xuất bản; đồng thời chú trọng thu hút nhân tài, thúc đẩy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để tạo động lực phát triển mới cho ngành.

Cùng với đó, cần xây dựng Chiến lược phát triển ngành xuất bản đến năm 2030, tầm nhìn 2045 theo hướng tinh gọn, hiện đại; hình thành các tổ hợp xuất bản - truyền thông chủ lực hoạt động đa nền tảng, đa sản phẩm, phù hợp với xu thế truyền thông tích hợp và góp phần phát triển công nghiệp văn hóa theo tinh thần Nghị quyết 80- NQ/TW.

Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cũng nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng nội dung sách, gắn hoạt động xuất bản với các nhiệm vụ chính trị và chiến lược phát triển đất nước, đặc biệt là Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa. Nghị quyết này cũng đặt ra nhiệm vụ “đẩy mạnh xuất khẩu sản phẩm, dịch vụ văn hóa, xuất bản phẩm truyền thông và đa phương tiện”, đồng thời yêu cầu “hỗ trợ, tài trợ công tác dịch thuật và xuất bản sách văn học, văn hóa, nghệ thuật Việt Nam ra nước ngoài bằng nhiều ngôn ngữ”, tạo điều kiện thuận lợi để giới thiệu các xuất bản phẩm tiếng nước ngoài tại Việt Nam, góp phần gia tăng sức mạnh mềm quốc gia.

Hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết số 80, với những đổi mới mạnh mẽ, ngành xuất bản, in và phát hành được kỳ vọng sẽ tiếp tục phát triển, đóng góp ngày càng tích cực vào sự nghiệp phát triển văn hóa, con người và tri thức của đất nước trong thời gian tới.

THANH NGỌC