Xuất bản tri thức nền tảng: Từ những cuốn sách đến không gian tri thức

Sau nhiều năm làm sách, một trong những trăn trở của tôi là làm sao để có thêm những cuốn sách tinh hoa, học thuật, nền tảng về lịch sử, chính trị, kinh tế, triết học, khoa học xã hội cùng những công trình quan trọng của thế giới.

Đó cũng là một trong những lý do Omega+ được thành lập năm 2016, tiếp nối dòng sách học thuật, kinh điển của Alpha Books và đi sâu hơn vào mảng tri thức nền tảng.

Nhìn lại hành trình mười năm cũng đặt ra một câu hỏi rộng hơn: Chúng ta cần làm gì để những cuốn sách có giá trị tiếp tục được xuất bản trong một bối cảnh đang thay đổi rất nhanh?

Những cuốn sách khó vẫn cần người làm

Sách tri thức nền tảng không phải lúc nào cũng dễ đọc. Nhiều cuốn khó dịch, khó biên tập, thời gian chuẩn bị dài và cũng không chắc đạt doanh số cao. Tuy nhiên, đây vẫn là lĩnh vực cần duy trì và thúc đẩy trong hoạt động xuất bản.

Một thị trường sách lành mạnh không thể chỉ gồm sách bán chạy, sách kinh doanh, kỹ năng hay văn học... Đất nước cũng cần những cuốn sách khó đọc, những tri thức có chiều sâu, giúp nhà nghiên cứu và độc giả tiếp cận tri thức kinh điển, tinh hoa.

Thực tế mười năm làm dòng sách này cho thấy đây là công việc đòi hỏi rất nhiều kiên nhẫn. Có những cuốn thành công như Sapiens: Lược sử loài người, Xứ Đông Dương, Súng, vi trùng và thép, nhưng cũng có những cuốn ít người đọc hơn kỳ vọng. Có dự án mất nhiều năm mới hoàn thành và có bản thảo đến nay vẫn chưa được ra mắt.

Đằng sau một cuốn sách vài trăm trang là rất nhiều giờ đọc, sửa, tranh luận và kiểm chứng, đôi khi phải làm lại từ đầu. Có dịch giả dành hàng tháng, thậm chí hàng năm cho một bản dịch; có người đọc đi đọc lại từng thuật ngữ, kiểm tra từng chú thích. Nhiều cộng tác viên không xuất hiện trước công chúng nhưng vẫn âm thầm góp phần tạo nên chất lượng của một cuốn sách.

Bởi vậy, giá trị của xuất bản tri thức không thể chỉ nhìn từ số lượng sách được xuất bản mà còn là quá trình tích lũy công sức của tác giả, dịch giả, học giả, nhà nghiên cứu, biên tập viên và nhiều người khác đứng sau mỗi tác phẩm.

Một số cuốn sách nổi bật, đạt giải thưởng của Omega+. Ảnh: Omega+.

Khi cách con người tiếp cận tri thức thay đổi

Thế giới sách và tri thức đang thay đổi rất nhanh. AI đang làm thay đổi cách con người tìm kiếm, xử lý và sử dụng thông tin. Người trẻ tiếp nhận tri thức qua nhiều hình thức khác nhau và thói quen đọc cũng đang thay đổi theo.

Trong khi đó, nhiều nhà xuất bản, thương hiệu sách và tác giả, dịch giả đã đưa các tác phẩm có giá trị về Việt Nam, đồng thời mở thêm những kênh tiếp cận tri thức cho độc giả trong nước.Nhưng những thay đổi này không đồng nghĩa với việc sách sẽ sớm mất đi vai trò của mình.

Ít nhất trong khoảng mười năm tới hoặc có thể lâu hơn, các học giả, các nhà nghiên cứu vẫn sẽ cần viết sách để trình bày những công trình dài hơi, những hệ thống tư tưởng và những kết quả nghiên cứu không thể thu gọn trong vài trang hay vài phút.

Ở phía người đọc cũng vậy. Những độc giả nghiêm túc vẫn cần những cuốn sách có chiều sâu, cấu trúc chặt chẽ, nguồn gốc rõ ràng và đủ giá trị để đọc lại nhiều lần.

Từ xuất bản sách đến một không gian tri thức rộng hơn

Theo tôi, tương lai của xuất bản tri thức không phải là rời khỏi sách mà là đi từ sách ra một không gian rộng hơn. Sách vẫn là phần lõi, nhưng từ sách có thể phát triển thành nhiều hình thức khác: nội dung số, âm thanh, hình ảnh, bài giảng, dữ liệu, thảo luận và những hệ thống tri thức giúp người đọc đi sâu hơn vào một chủ đề.

Điều này cũng đặt ra một câu hỏi lớn hơn đối với những người làm xuất bản: Trong một thời đại mà thông tin rất dễ tiếp cận, khi AI ngày càng mạnh và sâu sắc, nhà xuất bản sẽ tạo ra giá trị gì?Theo tôi, câu trả lời nằm ở chất lượng của việc lựa chọn, thẩm định, hệ thống hóa và kết nối tri thức.

Ở Việt Nam, nhu cầu của giới nghiên cứu và những độc giả chuyên sâu cũng đang thay đổi. Họ không chỉ cần một cuốn sách hay mà còn cần hiểu bối cảnh của cuốn sách ấy, các cuộc tranh luận xung quanh nó, những nguồn tài liệu liên quan và vị trí của nó trong một hệ thống tri thức rộng hơn.

AI cũng sẽ là một phần quan trọng của giai đoạn tiếp theo. Công nghệ có thể hỗ trợ hoạt động xuất bản theo hướng nhanh hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn. Tuy nhiên, việc lựa chọn, thẩm định, biên tập và đánh giá chất lượng tri thức vẫn đòi hỏi vai trò của con người.

Một chiều đi mới cho tri thức

Một hướng đi quan trọng khác là phát triển đội ngũ tác giả Việt Nam.

Trong mười năm đầu, Omega+ đã dành nhiều công sức để đưa những tác phẩm quan trọng của thế giới về Việt Nam. Trong mười năm tới, định hướng sẽ được mở rộng theo chiều ngược lại: Hỗ trợ các học giả và nhà nghiên cứu Việt Nam tạo ra những công trình tốt, đồng thời từng bước đưa những công trình tiêu biểu của Việt Nam ra thế giới, góp phần giúp thế giới hiểu hơn về những giá trị của người Việt.

Chúng tôi hướng tới kết nối mạnh hơn với các trường đại học, viện nghiên cứu, các học giả và các nhà xuất bản quốc tế trong hành trình này.

Theo đó, Omega+ hướng tới không chỉ là nơi xuất bản sách, mà còn là điểm gặp gỡ của những người làm tri thức trong và ngoài nước, tạo ra những kết nối cần thiết giữa các ý tưởng tốt, các công trình tốt và những con người có năng lực.

Hướng đi trong mười năm tới có thể tập trung vào 4 nội dung: Tiếp tục mở rộng xuất bản, chú trọng tác giả và các nhà khoa học Việt Nam, phát triển mạnh tri thức số, và tăng cường kết nối quốc tế.

Sách vẫn là nền tảng nhưng quanh sách sẽ hình thành một hệ sinh thái rộng hơn, nhiều định dạng hơn và kết nối hơn.

Nếu mỗi năm chúng tôi có thể xuất bản thêm được một vài cuốn sách thực sự có giá trị, giúp độc giả tìm đến những tư tưởng lớn, hỗ trợ thêm những công trình nghiên cứu tốt và tạo thêm được một vài cuộc trao đổi có ích giữa Việt Nam với thế giới, đó sẽ là một phần ý nghĩa của công việc xuất bản tri thức.