Xuất khẩu sang ASEAN: Nhận diện rủi ro để bảo vệ doanh nghiệp

Một doanh nghiệp Việt Nam từng đặt cọc 150.000 USD để nhập khẩu quặng đồng từ Philippines nhưng cuối cùng không nhận được hàng. Đáng chú ý, mặt hàng này đã không còn thuộc nhóm hàng Philippines có khả năng xuất khẩu tại thời điểm doanh nghiệp tiến hành giao dịch. Vụ việc cho thấy những lỗ hổng trong khâu xác minh đối tác, tìm hiểu thị trường và quản trị rủi ro của doanh nghiệp khi kinh doanh quốc tế.

Trong bối cảnh ASEAN mở ra nhiều cơ hội giao thương cho doanh nghiệp Việt Nam, việc nhận diện và phòng ngừa rủi ro ngay từ khâu xúc tiến thương mại đang trở thành yêu cầu quan trọng để bảo đảm hiệu quả xuất khẩu.

Thị trường ASEAN - tiềm năng lớn đi kèm rủi ro

“Xuất khẩu được rồi nhưng thu được tiền hay không lại là một trong vấn đề khó khăn, rủi ro mà không ít doanh nghiệp đã vấp phải và liên hệ, đề nghị Cục Xúc tiến thương mại tư vấn để tháo gỡ”, bà Nguyễn Thị Thu Thuỷ, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại và đầu tư, Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương cho biết tại hội thảo Tư vấn quản lý rủi ro trong xúc tiến thương mại và kinh doanh xuất khẩu với thị trường ASEAN diễn ra chiều 27/10 tại Hà Nội.

Bà Nguyễn Thị Thu Thuỷ, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại và đầu tư, Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương.

Theo bà Thuỷ, tình trạng này đã xuất hiện ở các doanh nghiệp xuất khẩu sang thị trường ASEAN, dù đơn hàng lớn hay nhỏ.

ASEAN là thị trường có ý nghĩa đặc biệt đối với doanh nghiệp Việt Nam với các lợi thế về khoảng cách địa lý, các tuyến logistics và mạng lưới phân phối khu vực ngày càng phát triển, nhu cầu tiêu dùng có nhiều điểm tương đồng… Đặc biệt, các cam kết hội nhập kinh tế khu vực đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc tiếp cận các thị trường trong khu vực. Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, ASEAN còn là bước đi phù hợp để tích lũy kinh nghiệm, hoàn thiện năng lực quản trị và từng bước mở rộng sang các thị trường xa hơn.

Tuy nhiên ASEAN không phải một thị trường đồng nhất mà là một khu vực đa dạng từ trình độ phát triển kinh tế, quy mô thị trường, cơ cấu ngành hàng đến hệ thống pháp luật, môi trường kinh doanh, năng lực logistics và hành vi tiêu dùng. 

Trong đó, theo các chuyên gia, Singapore là thị trường có vai trò nổi bật trong thương mại quốc tế, dịch vụ tài chính và logistics. Malaysia có hệ thống công nghiệp và thương mại phát triển, đồng thời có những yêu cầu riêng về tiêu chuẩn, chứng nhận và tiếp cận thị trường. Indonesia sở hữu quy mô dân số và thị trường tiêu dùng lớn nhưng doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ các quy định nhập khẩu, thủ tục cấp phép và điều kiện phân phối.

Philippines có nhu cầu đáng kể đối với nhiều nhóm hàng nhập khẩu nhưng đặt ra những yêu cầu riêng về logistics, thanh toán và tổ chức mạng lưới phân phối. Trong khi đó, các thị trường như Lào, Campuchia và Myanmar cũng có những đặc điểm riêng về quy mô thị trường, hạ tầng, cơ chế quản lý, phương thức giao dịch và mức độ ổn định của môi trường kinh doanh.

Những khác biệt này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp cần tìm hiểu rõ để lựa chọn thị trường, đối tác và phương thức kinh doanh phù hợp.

Theo bà Nguyễn Thị Thu Thuỷ, một số nhóm rủi ro các doanh nghiệp Việt Nam cần đặc biệt quan tâm khi xúc tiến thương mại và xuất khẩu với các thị trường ASEAN bao gồm rủi ro về đối tác, gian lận thương mại; rủi ro về thanh toán, tín dụng và tỷ giá; rủi ro pháp lý và hợp đồng; rủi ro về tiêu chuẩn, quy định nhập khẩu và thủ tục hải quan; rủi ro về logistics, chuỗi cung ứng và giao nhận hàng hóa; rủi ro liên quan đến văn hóa kinh doanh, thông tin thị trường và năng lực cạnh tranh. Đáng nói, những nhóm rủi ro trên không tồn tại riêng lẻ. 

“Một sai sót trong thẩm định đối tác có thể dẫn đến lựa chọn sai phương thức thanh toán. Một điều khoản giao hàng thiếu chặt chẽ có thể làm phát sinh tranh chấp về chi phí logistics. Một thay đổi về quy định nhập khẩu có thể khiến hàng hóa bị ách tắc, kéo theo chậm thanh toán và thiếu hụt dòng tiền”, bà Thuỷ nhấn mạnh.

Doanh nghiệp cần chủ động quản trị rủi ro

Các chuyên gia tại hội thảo tư vấn quản lý rủi ro trong xúc tiến thương mại và kinh doanh xuất khẩu với thị trường ASEAN.

Nhiều trường hợp, vụ việc rủi ro thực tế đã được các Tham tán Thương mại tại các thị trường nổi bật chỉ ra. 

Từ thực tiễn hỗ trợ doanh nghiệp, ông Phùng Văn Thành, Tham tán thương mại tại Malaysia, cho biết đã có những trường hợp doanh nghiệp Việt Nam gặp thiệt hại do thiếu thận trọng trong quá trình tìm kiếm và xác minh đối tác.

Đáng chú ý, năm 2024, một doanh nghiệp Việt Nam đã đặt cọc khoảng 150.000 USD để nhập khẩu quặng đồng từ Philippines nhưng sau đó không được đối tác giao hàng. Theo ông Thành, tại thời điểm đó, Philippines không còn khả năng xuất khẩu quặng đồng và quặng niken. Nếu doanh nghiệp tham khảo thông tin từ Thương vụ trước khi giao dịch, rủi ro này hoàn toàn có thể được nhận diện sớm.

Một trường hợp khác liên quan đến doanh nghiệp Việt Nam ký hợp đồng với đối tác tại Philippines nhưng không xác minh kỹ địa chỉ đăng ký kinh doanh. Khi phát sinh dấu hiệu lừa đảo, việc xác minh và hỗ trợ doanh nghiệp gặp nhiều khó khăn do địa điểm đăng ký của đối tác nằm trên một hòn đảo xa.

Chỉ ra 6 sai lầm phổ biến khi thâm nhập thị trường Indonesia, ông Phạm Thế Cường, Tham tán Thương mại, Trưởng Thương vụ Việt Nam tại Indonesia lưu ý doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược thị trường, xác định rõ vai trò của từng đối tác và bảo vệ quyền sở hữu thương hiệu, giấy phép ngay từ đầu. "Các sai lầm có thể khiến doanh nghiệp mất quyền kiểm soát hoặc phát sinh chi phí xử lý lớn sau khi hoạt động thương mại đã bắt đầu”, ông Cường lưu ý.

Từ kinh nghiệm thực tế tư vấn cho các doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Thu Thuỷ nhấn mạnh những quản lý rủi ro cần được thực hiện xuyên suốt toàn bộ chu trình kinh doanh, từ nghiên cứu thị trường, tìm đối tác, đàm phán hợp đồng, tổ chức sản xuất, vận chuyển hàng hóa đến thanh toán và chăm sóc khách hàng sau bán hàng.

“Mỗi doanh nghiệp cần xây dựng cho mình một quy trình quản trị rủi ro phù hợp với quy mô và ngành hàng. Trong đó chú trọng ba nguyên tắc: chủ động, thông minh trong việc thông tin trước khi giao dịch; phân định rõ trách nhiệm và phương án xử lý trong hợp đồng và luôn có phương án dự phòng đối với những rủi ro có khả năng ảnh hưởng lớn đến dòng tiền, tiến độ và uy tín của doanh nghiệp”, bà Thuỷ nói.

Còn theo quan điểm của ông Nguyễn Ngọc Hà, Đại học Ngoại Thương, doanh nghiệp nên chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ các cơ quan quản lý nhà nước, Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài, các công ty luật và cơ sở đào tạo pháp luật khi gặp khó khăn trong hoạt động xuất khẩu. Những đơn vị này có thể hỗ trợ doanh nghiệp từ khâu soạn thảo, thực hiện hợp đồng đến tư vấn tuân thủ pháp luật và giải quyết tranh chấp phát sinh.