Xuất khẩu sầu riêng bứt phá

Truy xuất nguồn gốc là “tấm hộ chiếu thương mại” để trái sầu riêng bước vào các thị trường khó tính. Ảnh: Ngọc Yến

Giá sầu riêng tăng mạnh

Năm 2026, ngành sầu riêng đặt kỳ vọng xuất khẩu 4 - 4,5 tỷ USD và trở thành động lực tăng trưởng của nông nghiệp. Theo số liệu của Cục Hải quan, tháng 1/2026, xuất khẩu sầu riêng đạt hơn 117 triệu USD, tăng tới 275% so với cùng kỳ năm trước. Với kết quả này, sầu riêng tiếp tục là điểm sáng trong bức tranh xuất khẩu rau quả khi chiếm hơn 18% tổng giá trị xuất khẩu toàn ngành trong tháng đầu năm.

Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) nhận định, nếu hoạt động thông quan tại các cửa khẩu phía Bắc tiếp tục thuận lợi, xuất khẩu sầu riêng trong quý I/2026 hoàn toàn có thể chạm mốc 1 tỷ USD.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NNMT), đà tăng trưởng ấn tượng của ngành sầu riêng được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố. Trước hết là việc mở rộng diện tích mã số vùng trồng và số lượng cơ sở đóng gói được phía Trung Quốc phê duyệt, tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm trước, giúp khơi thông nguồn cung. Bên cạnh đó, việc ký kết Nghị định thư cho phép xuất khẩu sầu riêng đông lạnh sang Trung Quốc đã tạo thêm dư địa lớn cho ngành hàng. Cùng với lợi thế vụ nghịch (từ tháng 11 năm trước đến tháng 3 năm sau), trong khi các đối thủ như Thái Lan, Malaysia chưa vào chính vụ, sầu riêng Việt Nam đã tận dụng tốt “khoảng trống thị trường” đầu năm.

Ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho biết, thị trường Trung Quốc chiếm tới hơn 90% kim ngạch xuất khẩu sầu riêng Việt Nam. Hiện sầu riêng đang có cơ hội khi nhu cầu tại Trung Quốc tăng mạnh vào dịp lễ hội đầu năm.

Bên cạnh những yếu tố thuận lợi, ngành sầu riêng vẫn đối mặt với không ít thách thức. Theo ông Nguyễn Văn Long - Vụ trưởng Vụ Khoa học Công nghệ (Bộ NNMT), ngành hàng sầu riêng đang phát triển mạnh, đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên. Tuy nhiên, thời gian qua, quá trình sản xuất, tiêu thụ, xuất khẩu sầu riêng vẫn đang đối diện với nhiều những khó khăn, vướng mắc. Do đó, việc xây dựng và triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc là yêu cầu cấp thiết. Đây là công cụ quan trọng không chỉ cho khối cơ quan quản lý nhà nước, mà còn là hệ thống cần thiết, hữu ích cho doanh nghiệp và người dân phục vụ cho việc xuất khẩu sầu riêng. Việc truy xuất nguồn gốc cần bảo đảm nguyên tắc hỗ trợ tối đa cho các chủ thể trong toàn bộ chuỗi sản xuất – tiêu thụ, đồng thời là quá trình liên tục hoàn thiện thông qua việc tiếp thu ý kiến từ thực tiễn triển khai.

Triển khai truy xuất nguồn gốc sầu riêng từ tháng 7

Theo kế hoạch, từ ngày 1/7/2026, hệ thống truy xuất nguồn gốc sầu riêng sẽ được triển khai trên phạm vi toàn quốc. Trước đó, chương trình thí điểm được thực hiện từ đầu năm 2026 với sự tham gia của 5 doanh nghiệp, nhằm thiết lập hệ thống quản lý theo thời gian thực, cấp tem xác thực điện tử cho các lô hàng đạt chuẩn.

Tuy nhiên, quá trình triển khai truy xuất nguồn gốc vẫn tồn tại nhiều thách thức. Theo ông Nguyễn Quang Tin - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ NNMT), các “điểm nghẽn” hiện nay bao gồm thiếu mô hình chuẩn thống nhất từ sản xuất đến xuất khẩu; dữ liệu còn phân tán, chưa liên thông; cơ chế phối hợp chưa rõ ràng; trong khi nông hộ còn hạn chế về năng lực chuyển đổi số.

Đáng lo ngại, tình trạng mạo danh mã số vùng trồng và trà trộn sản phẩm kém chất lượng vẫn diễn ra, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín nông sản Việt Nam. Trong bối cảnh các thị trường như Trung Quốc, EU ngày càng siết chặt yêu cầu về nguồn gốc và an toàn thực phẩm, nếu không kiểm soát tốt, ngành sầu riêng có nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh.

Để khắc phục, các chuyên gia cho rằng cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong nông nghiệp, xây dựng hệ thống dữ liệu tập trung, đồng thời tăng cường vai trò của hiệp hội ngành hàng trong kết nối, giám sát và hỗ trợ doanh nghiệp, nông dân.

Việc truy xuất nguồn gốc cần được nhìn nhận không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là nền tảng để hình thành nền nông nghiệp minh bạch, trách nhiệm và bền vững. Khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, chất lượng và trách nhiệm xã hội của sản phẩm, đây sẽ là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nông sản.

“Chỉ một trường hợp vi phạm về chất lượng cũng có thể ảnh hưởng tới uy tín toàn ngành. Vì vậy, việc kết hợp đào tạo, tập huấn trực tiếp cho người sản xuất với xây dựng chuỗi liên kết và triển khai truy xuất nguồn gốc là nền tảng cho phát triển bền vững” - ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ NNMT) nhấn mạnh.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Tô Nguyễn Thành, đại diện Công ty Netacom cho rằng, truy xuất nguồn gốc chính là “sợi dây” gắn kết niềm tin và lợi ích trong toàn chuỗi cung ứng. Trong đó, doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt, hợp tác xã là cầu nối tổ chức sản xuất, còn nông dân là chủ thể tạo ra giá trị và dữ liệu thực tế.

“Truy xuất nguồn gốc không phải là thủ tục hành chính, mà là hộ chiếu thương mại để sầu riêng Việt bước vào các thị trường khó tính” - ông Thành khẳng định.

Khanh Lê