Xuất khẩu xuyên biên giới: Động lực mới của nền kinh tế số

Từ nền tảng số đến thị trường toàn cầu

Xuất khẩu qua thương mại điện tử (TMĐT) đang trở thành một trong những động lực tăng trưởng mới của kinh tế số Việt Nam. Với nền tảng sản xuất ngày càng hoàn thiện, hệ thống logistics phát triển và năng lực số hóa không ngừng được cải thiện, Việt Nam được đánh giá có nhiều lợi thế để trở thành một trong những trung tâm xuất khẩu TMĐT hàng đầu Đông Nam Á.

Xuất khẩu qua TMĐT đang trở thành một trong những động lực tăng trưởng mới của kinh tế số Việt Nam. Ảnh minh họa

Tại Hội nghị Xuất khẩu qua TMĐT 2026 vừa được tổ chức tại TP Hồ Chí Minh, ông Larry Hu, Giám đốc điều hành Amazon Global Selling khu vực Đông Nam Á nhận định, tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam trong giai đoạn tới sẽ không chỉ được quyết định bởi quy mô sản lượng mà còn bởi khả năng tạo ra sản phẩm khác biệt, xây dựng thương hiệu được người tiêu dùng toàn cầu tin tưởng và cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế.

“Chúng tôi đang chứng kiến ngày càng nhiều doanh nghiệp Việt Nam mạnh dạn chuyển mình từ vai trò sản xuất truyền thống sang đổi mới sáng tạo, đồng thời tiếp cận trực tiếp với khách hàng trên toàn thế giới. Thông qua việc liên tục đầu tư vào các chương trình phát triển năng lực cho đối tác bán hàng, đơn giản hóa hoạt động vận hành và ứng dụng các công cụ hỗ trợ bởi AI, chúng tôi mong muốn giúp nhiều doanh nghiệp mở rộng quy mô kinh doanh toàn cầu, đồng thời đóng góp vào mục tiêu đưa Việt Nam trở thành một trong những trung tâm xuất khẩu TMĐT hàng đầu khu vực”, ông Larry Hu cho biết.

Những chuyển biến này được phản ánh qua nghiên cứu mới nhất của Access Partnership, dựa trên khảo sát 300 doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa trong lĩnh vực nội thất và thời trang. Kết quả cho thấy, 93% doanh nghiệp đánh giá xuất khẩu qua TMĐT là yếu tố then chốt cho tăng trưởng trong tương lai, trong khi 96% cho rằng TMĐT giúp nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Ông Larry Hu, Giám đốc điều hành Amazon Global Selling khu vực Đông Nam Á, chia sẻ bức tranh bán hàng xuyên biên giới.

Theo các chuyên gia kinh tế, lợi thế lớn nhất của xuất khẩu qua TMĐT là doanh nghiệp có thể tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng toàn cầu thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà nhập khẩu hoặc hệ thống phân phối trung gian. Điều này giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc xây dựng thương hiệu, nắm bắt dữ liệu khách hàng và cải thiện biên lợi nhuận.

Để hỗ trợ giai đoạn tăng trưởng mới, Amazon giới thiệu mô hình Next-Gen Selling (Bán hàng thế hệ mới) tích hợp hàng trăm công cụ quản trị trên cùng một nền tảng. AI được đưa trực tiếp vào quá trình vận hành nhằm hỗ trợ doanh nghiệp phân tích nhu cầu khách hàng toàn cầu, xác định cơ hội phát triển sản phẩm, xây dựng nội dung bản địa hóa và tối ưu danh mục hàng hóa.

Bên cạnh công nghệ, Amazon tiếp tục đầu tư vào các giải pháp logistics như Fulfillment by Amazon (FBA), Amazon Global Logistics (AGL) và Supply Chain by Amazon nhằm đơn giản hóa hoạt động vận chuyển xuyên biên giới.

Amazon cũng định hướng doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào các ngành hàng có tiềm năng tăng trưởng cao. Trong đó, nội thất gỗ được xem là lĩnh vực giàu triển vọng khi Việt Nam đang nằm trong nhóm quốc gia xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ hàng đầu thế giới. Theo Access Partnership, doanh thu xuất khẩu TMĐT theo mô hình B2C của ngành nội thất được dự báo tăng nhanh gấp hai lần tốc độ tăng trưởng chung của xuất khẩu nội thất trong giai đoạn 2024 - 2029.

Cùng với nội thất gỗ, ngành quà tặng cá nhân hóa cũng đang nổi lên nhờ lợi thế về thiết kế, khả năng sản xuất linh hoạt và xu hướng tiêu dùng đề cao trải nghiệm cá nhân trên toàn cầu. Theo Amazon, đây là nhóm ngành có khả năng giúp doanh nghiệp Việt chuyển từ lợi thế sản xuất sang tạo dựng thương hiệu và giá trị riêng trên thị trường quốc tế.

Cơ hội của doanh nghiệp Việt Nam bán hàng xuyên biên giới qua các trang TMĐT.

Không chỉ Amazon, các nền tảng TMĐT khác cũng đẩy mạnh hỗ trợ doanh nghiệp Việt tham gia xuất khẩu trực tuyến. Cụ thể, TMĐT Shopee hiện đã có hơn 350.000 doanh nghiệp và nhà bán Việt tham gia bán hàng xuyên biên giới thông qua chương trình Bán hàng toàn cầu.

Trong chuỗi đào tạo chuyên sâu dành cho nhà bán tại TP Hồ Chí Minh vừa qua, Shopee giới thiệu hai mô hình Bán hàng toàn cầu (SIP) và Bán hàng toàn cầu chủ động (Direct Selling) cho phép doanh nghiệp lựa chọn hình thức phù hợp với năng lực vận hành và chiến lược tăng trưởng.

Thông qua các chương trình này, Shopee hỗ trợ từ logistics, thanh toán quốc tế, dịch thuật đến chăm sóc khách hàng tại các thị trường ASEAN. Nhà bán cũng được hướng dẫn vận hành gian hàng quốc tế, tối ưu danh mục sản phẩm và sử dụng các công cụ marketing tích hợp trên nền tảng.

Chị Mya Trần, quản lý gian hàng Shopee Mall ngành hàng điện tử và gia dụng cho biết, các chương trình đào tạo đã giúp nhà bán hiểu rõ hơn về thị trường, cách xây dựng kế hoạch vận hành phù hợp cũng như tận dụng hiệu quả các chính sách hỗ trợ dành cho doanh nghiệp mới.

Trong khi Amazon và Shopee tập trung hỗ trợ doanh nghiệp Việt mở rộng xuất khẩu trực tuyến, TMĐT xuyên biên giới cũng đang phát triển theo chiều ngược lại, kết nối người tiêu dùng trong nước với các thương hiệu quốc tế.

Theo lãnh đạo Lazada Việt Nam, người tiêu dùng hiện không chỉ tìm kiếm giá tốt mà còn ưu tiên sản phẩm chính hãng, chất lượng cao và các xu hướng tiêu dùng mới từ khu vực châu Á. Trên cơ sở đó, LazMall được xác định là chiến lược dài hạn của doanh nghiệp.

Gian hàng trưng bày các quà tặng cá nhân hóa được người tiêu dùng toàn cầu ưa chuộng.

Trong chiến dịch "Sinh nhật Lazada" vừa qua, LazMall ghi nhận mức tăng trưởng GMV (tổng giá trị hàng hóa giao dịch) gấp 15 lần, cao nhất khu vực, trong khi toàn nền tảng tăng gấp 8 lần. Theo đại diện Lazada, kết quả này đến từ việc doanh nghiệp tận dụng hệ sinh thái Alibaba để kết nối nguồn cung từ TMALL và Gmarket, đồng thời ứng dụng AI cùng công nghệ Mirror Store nhằm hỗ trợ các thương hiệu quốc tế nhanh chóng mở và vận hành gian hàng chính hãng tại Việt Nam.

Đến nay, hơn 8.000 thương hiệu từ TMALL đã tham gia hệ sinh thái Lazada trên toàn khu vực, tạo ra doanh thu hàng hóa trị giá 100 triệu USD chỉ trong vòng nửa năm. Trong thời gian tới, Lazada đặt mục tiêu mở rộng lên 20.000 thương hiệu từ TMALL và Gmarket với khoảng 40 triệu sản phẩm.

Bảo vệ doanh nghiệp xuất khẩu trước rủi ro thời AI

Nếu TMĐT mở ra cơ hội tiếp cận thị trường toàn cầu thì quá trình số hóa cũng đồng thời tạo ra những thách thức mới cho doanh nghiệp xuất khẩu. Theo báo cáo phân tích về gian lận thương mại quốc tế trong kỷ nguyên AI, Việt Nam ghi nhận khoảng 552.000 cuộc tấn công mạng nhằm vào các tổ chức và doanh nghiệp trong năm 2025. Đáng chú ý, khoảng 85% các cuộc tấn công hiện nay có sự hỗ trợ trực tiếp hoặc gián tiếp của AI.

Phó Giáo sư Greeni Maheshwari, ngành Quản trị, Đại học RMIT Việt Nam nhận định, các đối tượng lừa đảo đang sử dụng email do AI tạo ra, danh tính doanh nghiệp giả mạo, website sao chép, thậm chí sao chép giọng nói và video của lãnh đạo doanh nghiệp nhằm tạo lòng tin trong giao dịch.

“Các đối tượng lừa đảo giờ đây có thể sao chép danh tính nhà cung cấp gần như hoàn hảo, khiến nhiều dấu hiệu cảnh báo truyền thống mà doanh nghiệp từng dựa vào không còn hiệu quả”, bà Greeni Maheshwari cho biết.

Bán hàng xuyên biên giới thông qua số hóa cũng đồng thời tạo ra những thách thức mới cho doanh nghiệp xuất khẩu. Ảnh minh họa

Các vụ việc gần đây cho thấy, quy mô thiệt hại ngày càng lớn. Một doanh nghiệp Việt Nam đã mất gần 72.000 USD sau khi tin tặc can thiệp vào quá trình trao đổi email và thay đổi thông tin thanh toán. Năm 2024, một doanh nghiệp nhập khẩu bị lừa 665.500 USD khi ký hợp đồng mua 1.000 tấn nhựa PET từ đối tác giả mạo tại UAE. Đầu năm 2026, một doanh nghiệp xuất khẩu hồ tiêu bị chiếm dụng lô hàng trị giá gần 16 tỷ đồng tại Pakistan.

Đáng chú ý, công nghệ deepfake đang làm thay đổi hoàn toàn phương thức lừa đảo truyền thống. Tại Hong Kong (Trung Quốc), một doanh nghiệp đã bị lừa chuyển 25,6 triệu USD sau khi tham gia cuộc họp trực tuyến với những nhân vật giả mạo được tạo ra bằng AI.

Theo các chuyên gia, nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn trở thành nạn nhân của các vụ gian lận thương mại quốc tế không chỉ nằm ở sự tinh vi của công nghệ mà còn xuất phát từ những hạn chế trong quản trị rủi ro.

Thị trường quà tặng trên sàn TMĐT đang tạo doanh thu lớn.

Phó Giáo sư Greeni Maheshwari cũng cho rằng, doanh nghiệp nhỏ và vừa là nhóm dễ bị tổn thương nhất khi phần lớn giao dịch vẫn dựa vào email, tài liệu điện tử và đàm phán từ xa. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp chưa đầu tư đầy đủ cho an toàn thông tin, thiếu quy trình xác minh nhiều lớp đối với đối tác và các thay đổi liên quan đến thanh toán.

Một nguyên nhân khác là tâm lý nóng vội trong tìm kiếm đơn hàng và mở rộng thị trường. Khi nhận được đề nghị hợp tác với giá trị lớn hoặc điều kiện kinh doanh hấp dẫn, nhiều doanh nghiệp sẵn sàng rút ngắn quy trình thẩm định vì lo ngại bỏ lỡ cơ hội.

Các chuyên gia kinh tế cũng chỉ ra rằng, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, thực phẩm và nguyên liệu vẫn phụ thuộc đáng kể vào môi giới nước ngoài. Rào cản ngôn ngữ, khác biệt pháp lý giữa các quốc gia và việc thiếu thông tin về đối tác cuối cùng khiến quá trình xác minh trở nên khó khăn hơn.

Bên cạnh đó, thói quen sử dụng các phương thức thanh toán tiềm ẩn rủi ro như chuyển tiền điện tử (T/T), giao hàng trước hoặc thiếu cơ chế kiểm tra chéo trong nội bộ doanh nghiệp cũng làm gia tăng nguy cơ bị chiếm đoạt tài sản.

Không gian tương tác trải nghiệm cho doanh nghiệp tham gia bán hàng trên Amazon.

Đặc biệt, các mặt hàng nông sản như hồ tiêu, điều, quế, hoa hồi, cà phê; các ngành hàng gỗ và thủy sản đang đối mặt rủi ro lớn hơn do hàng hóa dễ hư hỏng, chi phí lưu kho cao và thường phải giao dịch từ xa. Một số đối tượng còn sử dụng thủ đoạn “giao hàng rồi để hỏng tại cảng”, cố tình trì hoãn nhận hàng hoặc thanh toán để gây áp lực tài chính đối với bên xuất khẩu.

Để giảm thiểu rủi ro, Phó Giáo sư Greeni Maheshwari khuyến nghị doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống xác minh nhiều lớp, kiểm tra đối tác từ các nguồn độc lập, xác nhận hai chiều đối với mọi thay đổi liên quan đến tài khoản thanh toán và ưu tiên sử dụng các công cụ thanh toán an toàn như thư tín dụng (L/C) hoặc các nền tảng ký quỹ được xác thực.

Theo chuyên gia RMIT, cơ quan quản lý cũng cần xây dựng cơ sở dữ liệu xác thực đối tác quốc tế, thúc đẩy tiêu chuẩn xác minh số, đầu tư các hệ thống phát hiện gian lận ứng dụng AI và mở rộng cơ chế chia sẻ cảnh báo giữa doanh nghiệp, ngân hàng, hiệp hội ngành hàng và cơ quan chức năng.

Khi xuất khẩu xuyên biên giới tiếp tục mở rộng, AI vừa là công cụ giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường toàn cầu hiệu quả hơn, vừa trở thành thách thức mới đối với an toàn thương mại. Trong bối cảnh đó, năng lực số không chỉ được đo bằng khả năng bán hàng trên nền tảng trực tuyến mà còn bằng khả năng quản trị rủi ro, xác minh đối tác và bảo vệ dữ liệu trong toàn bộ chuỗi giao dịch quốc tế.